فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی

فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی

مهارت‌های زندگی فاطمی(س)؛ رویکردی تمدنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
لاله افتخاری
استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
10.22070/nic.2026.20518.1418
چکیده
جهان اسلام به‌سوی تمدن نوین اسلامی در حرکت است. بدیهی است این تمدن با سبک زندگی غربی محقق نخواهد شد. بلکه مبتنی‌بر فرهنگ اسلامی است؛ فرهنگی که برگرفته از آموزه‌های وحی قرآنی و وحی بیانی است. تأثیرگذاری این فرهنگ اما، وابسته به آگاهی از مهارت‌های زندگی است و به‌ این ‌دلیل که فرهنگ فاطمی، همان فرهنگ نبوی، مهدوی و قرآنی است بهره‌گیری از فرمایشات حضرت زهرا(س) که الگوی شایستۀ امام عصر(ع) بوده، برای حجج الهی و ائمۀ معصومین(ع) حجت به شمار می‌آید، از لوازم تمدن نوین اسلامی محسوب می‌شود؛ تمدنی که صورت کامل آن در زمان ظهور حضرت تحقق می‌یابد. ازاین‌رو این پژوهش که با استفاده از روش تحلیلی‌توصیفی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای انجام شده، به بررسی تمدن نوین اسلامی مبتنی‌بر الگوی فاطمی پرداخته است و چنین نتیجه گرفته که در سیرۀ حضرت برای شاخصه‌ها و مؤلفه‌های مشترک و غیرمشترک تمدن اسلامی و مهارت‌های زندگی همچون تفکرورزی، بصیرت‌ورزی، علم‌آموزی، ارتباط مؤثر با دیگران، مساوات و مشورت‌گیری شواهد ارزشمندی وجود دارد.
کلیدواژه‌ها
تمدن نوین اسلامی
سیرۀ اهل‌بیت(ع)
حضرت زهرا(س)
مهارت‌های زندگی
الگوی تمدنی
موضوعات

عنوان مقاله English

Fatimid Life Skills (S); A Civilizational Approach

نویسنده English

Laleh Eftekhari
Assistant Professor, Department of Quran and Hadith, Faculty of Humanities, Shahed University, Tehran, Iran.
چکیده English

Purpose: System-building and civilization-building are among the missions of religion from the perspective of Imam Khomeini (RA) (Khamenei, Statements on the 31st Anniversary of Imam Khomeini's Passing Away, 03/14/2019). In the Islamic world, unity aimed at achieving a new Islamic civilization is considered the highest form of unity (see: Khamenei, Statements of the Meeting of the Guests of the Unity Conference, 08/24/2019). Accordingly, today the goal for every Muslim should be to create a new Islamic civilization (Khamenei, Statements of the Meeting of the Iraqi Motorcade, 06/27/2019). In various meetings with women, the Supreme Leader discusses their issues from multiple perspectives. In a message that acknowledges differences in foundations and worldviews, he identifies three models of women: predominantly Eastern, predominantly Western, and neither Eastern nor Western, the latter based on the Fatimid model (Khamenei, Statements of a Group Meeting of Selected Women of the Country, 01/30/2014). This study examines the components of a modern Islamic civilization grounded in the Fatimid model.
Methodology: This study employs a descriptive-analytical method, drawing on library resources, hadiths, and a civilizational framework of the life of Hazrat Zahra (S) as a model aligned with the study’s aims and research questions.
Theoretical Foundations: The study explains the theoretical foundations of the following topics in order: Life Skills (types and dimensions of life skills with examples); Civilization (definition of civilization and modern Islamic civilization; distinctions between Islamic civilization and non-monotheistic civilizations; the necessity of a modern Islamic civilization; components and principles of Islamic civilization); the components and principles of modern Islamic civilization grounded in Fatimid life skills (consultation and advice, allegiance); the concept of the human caliphate from God; enjoining what is right and forbidding what is wrong; equality and equity; social solidarity and cohesion; awakening, awareness, and insight; social participation; mutual support between officials and the people; thinking and rationality; insight; recognition of mutual rights (needs and feelings of others); avoidance of petrification and reaction, as well as openness to innovation, eclecticism, and chaos; jihad and defense of the oppressed; and the acquisition of knowledge.
Findings: Research findings indicate that the majority of life-skill indicators based on the revelatory model align with the life-skill and civilizational attributes currently proposed by contemporary thinkers. Therefore, Hazrat Zahra (peace be upon her)—as the supreme exemplar of Islamic life skills—serves as a fitting model for the realization of the new Islamic civilization.
Conclusion: Conclusion Realizing a new Islamic civilization is the mission of every Muslim. Since non-divine civilizations often conflict with Islamic culture, Muslims should draw on life skills inspired by the Islamic civilization model and grounded in Qur’anic teachings to achieve this goal. Looking to noble exemplars such as Siddiqah al-Kubra (PBUH) can facilitate and accelerate this path. Accordingly, after examining the components and characteristics of life skills and the new Islamic civilization, this study explores a range of common and less-common issues—such as critical thinking, insight, learning, communication with others, respect for their rights, equality, and consultation—in relation to the life of Hazrat Zahra (PBUH). The findings indicate that although Hazrat Zahra was a young woman and a citizen of the civilized society of Madinah, her sayings and life provide valuable examples on all these issues that can inspire everyone. Based on this, it is suggested that Fatimid life skills adopt a civilizational approach characterized by values such as diligence, justice, responsibility, and chastity, tailored to the needs and understanding of diverse audiences—including children, adolescents, youth, women, and men—in relation to themselves, God, and others. Content should be developed in the form of games, entertainment, films, stories, novels, and poems, and integrated into school and university curricula, as well as in-service training for employees, and pre- and post-marriage training and skills courses.

کلیدواژه‌ها English

Modern Islamic civilization
life style of the Ahl al-Bayt (a.s.)
Hazrat Zahra (a.s.)
life skills
civilizational model
-      ابراهیم‌نژاد، محمدرضا، و محمدپور، عباس (1401). واکاوی مفهوم «تمدن نوین اسلامی» با رویکرد معناشناختی. مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی، 3(2)، 11-32.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.37952538.1400.1.1.1.9
-      ابراهیمی کیایی، هادی، و جمشیدی‌ها، غلامرضا (1399). سرمایه‌های اجتماعی تمدن‌ساز در اندیشۀ امام خمینی(ره). مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 3(2)، 323-348.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.2676525.1399.3.2.11.8
-      ابن خلدون، عبدالرحمن (1359). مقدمۀ ابن خلدون. ترجمۀ محمد پروین گنابادی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
-      ادیب، یوسف (1389). الگوی بهینۀ برنامۀ درسی مهارت‌های زندگی برای دورۀ ابتدایی. علوم تربیتی، 17(2)، 5-36. https://education.scu.ac.ir/article_10275.html
-      اعرافی، علیرضا (1399). فقه تربیتی 2، وظایف نهادهای حکومتی. قم: مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان.
-      اکبری، محمدتقی و همکاران (1370). فرهنگ اصطلاحات علوم و تمدن اسلامی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
-      بهجت‌پور، عبدالکریم (1394). سبک زندگی فاطمی. پژوهشنامۀ سبک زندگی، 1(1)، 99-120.
-      بهشتی، محمد، و همکاران (1379). آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم‌وتربیت و مبانی آن. تهران: سمت.
-      پیداد، فاطمه (1385). بررسی و مقایسه میزان مهارت‌های زندگی دانشجویان رشته‌های فلسفی و غیرفلسفی دانشکده‌های علوم‌انسانی [پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شاهد].
-      جمشیدی، محمدحسین (1394). مبانی دینی تمدن از منظر اسلام. در مجموعه‌مقالات همایش تمدن نوین اسلامی (صص. ذکر نشده). دانشگاه شاهد.
-      جوادی آملی، عبدالله (1387). فلسفه و اهداف حکومت اسلامی. مجلۀ الکترونیکی اسراء، (2).
https://javadi.esra.ir/fa/w/
-      جوادی آملی، عبدالله (1380). انتظار بشر از دین. قم: نشر اسراء.
-      دلشاد تهرانی، مصطفی (1385). سیرۀ نبوی (منطق عملی) (ج2). تهران: انتشارات دریا.
-      دورانت، ویل (1365). تاریخ تمدن. ترجمۀ احمد آرام و همکاران. تهران: سازمان انتشارات انقلاب اسلامی.
-      دهشیری، محمدرضا (1394). تمدن نوین اسلامی، بنیادها و چشم‌اندازها. در مجموعه‌مقالات همایش تمدن اسلامی، دانشگاه شاهد، 94–108.
-     رحیمیان، محمد، کشاورز شکری، عباس، و ترابی، یوسف (1397). بررسی مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی در بیانات مقام معظم رهبری و نقش آن در تمدن‌سازی نوین اسلامی. مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 1(2): ۱ـ۲۴.  doi: 10.22070/nic.2018.782
-      رجب‌زاده، محسن، الهی، شعبان، حسن‌زاده، علیرضا و مهرآیین، محمد (1401). اینترنت اشیا در مدیریت زنجیره تأمین: مروری نظام‌مند با رویکرد قیف پارادایمی. پژوهشنامۀ پردازش و مدیریت اطلاعات، 37(1)، 59. https://iranjournals.nlai.ir/handle/123456789/799027
-      زرین‌کوب، عبدالحسین (1369). کارنامۀ اسلام. تهران: امیرکبیر.
-      سرپرست سادات، سید ابراهیم (1400). کمال مردم‌سالاری دینی در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی؛ رویکرد تمدنی. مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 4(1)، 145–170. 
https://doi.org/10.22070/nic.2021.14551.1102
-      سید رضی، ابواحمد (1382). نهج البلاغه. ترجمه محمد دشتی. قم: مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع).
-      شوشتری، نورالله (1409 ق). احقاق الحق. نجف: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
-      صدر، محمدباقر (1409 ق). خلافة الانسان و شهادة الانبیاء. قم: بنیاد بعثت. واحد تبلیغات خارجی.
-      طباطبایی، محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
-      طبرسی، احمد بن علی (1403 ق). الاحتجاج علی اهل اللجاج. مشهد: نشر مرتضی.
-      طبرسی، فضل بن حسن (1403 ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-      طبری آملی، محمد بن جریر (1413 ق). دلائل الامامة (قسم الدراسات الاسلامیة، محرّر). قم: مؤسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة.
-      طوسی، محمد بن حسن (1411 ق). الغیبة للحجة. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
-      طیّب، سید عبدالحسین (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام.
-      غفرانی، محمد و آیت‌الله‌زاده شیرازی، سید مرتضی (1369). فرهنگ اصطلاحات روز. تهران: امیرکبیر.
-      علوی، کامران (1383). بررسی روند تحول قدرت بالقوه خلاقیت کودکان و اثرات آموزش مهارت‌های زندگی در پرورش آنان. [پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تربیت مدرس].
-      عمید زنجانی، عباسعلی (1366). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر.
-      قادری، سید علی (1395). امام خمینی در پنج حوزه معرفت سیاسی الگوی شاخص برای نسل امروز. تهران: امیرکبیر.
-      قیومی اصفهانی، جواد (1342). صحیفة الزهراء(س). قم: انتشارات اسلامی.
-      کلینی، محمد بن یعقوب (1379). الکافی (ج2). ترجمۀ محمدباقر کمره‌ای. تهران: اسوه.
-      گلشنی، مهدی (1379). علم، دین و معنویت در آستانه قرن بیست‌ویکم. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی.
-      لوانت، نانسی (1388). تاراج فرهنگی زنان آمریکایی. در فمینیسم، شکست افسانه آزادی زنان (ج3). ترجمۀ م انصاری. تهران: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها.
-      مجلسی، محمدباقر (1403 ق). بحار الانوار الجامعة لدرراخبار الائمة الاطهار (ج2). بیروت: دارإحیاء التراث العربیة.
-      مجلسی، محمدباقر (1379). زندگانی حضرت زهرا (س) (ترجمه جلد 43 بحارالانوار). ترجمۀ محمد روحانی علی آبادی. تهران: انتشارات مهام.
-      موسوی خمینی، روح‌الله (1389). صحیفۀ امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
-      موسوی خمینی، روح‌الله (1374). چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام(ره).
-      موسوی خمینی، روح‌الله (1368). صحیفۀ امام (جX). تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام(ره).
-      نصر، سید حسین (1383). اسلام و تنگناهای انسان متجدد. ترجمۀ انشاءالله رحمتی. تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
-      نقیبی، سید ابوالقاسم (1397). مردم‌سالاری دینی و تمدن نوین اسلامی. مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 1(2)، 114-132. https://nic.shahed.ac.ir/article_787.html
-      ولایتی، علی‌اکبر و همکاران. (1392). تقویم تاریخ فرهنگ و تمدن اسلام و ایران. تهران: امیرکبیر.
-      هانتینگتون، ساموئل (1392). برخورد تمدن‌ها. ترجمۀ مجتبی امیری. تهران: چاپ و انتشارات وزارت خارجه.
-      Adib, Y. (2010). Optimal pattern of life skills curriculum for the elementary period. Educational Sciences, 17(2), 5-36.  
https://education.scu.ac.ir/article_10275.html [In Persian]
-      Akbari, M., et al. (1991). Dictionary of Islamic Science and Civilization Terms. Mashhad: Astan Quds Razavi Research Foundation [In Persian].
-      Alavi, K. (2004). A study of the development trend of children's latent creativity and the effects of life skills education on their cultivation [Master's thesis, Tarbiat Modares University] [In Persian].
-      Amid Zanjani, A. (1987). Political Fiqh. Tehran: Amir Kabir [In Persian].
-      A'rafi, A. (2020). Fiqh Tarbiyyah 2, Duties of Governmental Institutions. Qom: Eshragh va Erfan [In Persian].
-      Beheshti, M., et al. (2000). Views of Muslim Scholars on Education and its Foundations. Tehran: Samt [In Persian].
-      Behjatpour, A. (2015). Fatimi lifestyle. Journal of Lifestyle Research, 1(1), 99-120 [In Persian].
-      Dehshiri, M. (2015). Islamic New Civilization, Foundations and Prospects. In Collection of Articles from the Islamic Civilization Conference. 94–108. Shahed University [In Persian].
-      Delshad Tehrani, M. (2006). The Prophetic Biography (Practical Logic) (Vol 2). Tehran: Darya Publications [In Persian].
-      Durant, W. (1986). The Story of Civilization. Ahmad Aram., & et al Trans. Tehran: Islamic Revolution Publications Organization [In Persian].
-      Ebrahimikiai, H., & Jamshidihah, G. (2020). Civilization-building social capitals in the thought of Imam Khomeini (RA). Journal of Fundamental Studies of Islamic New Civilization, 3(2), 323-348.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.2676525.1399.3.2.11.8 [In Persian].
-      Ebrahimnejad, M., & Pourabbas, M. (2022). Investigating the concept of "Islamic New Civilization" with a semantic approach. Political Studies of Islamic New Civilization, 3(2), 11-32.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.37952538.1400.1.1.1.9 [In Persian].
-      Ghaderi, A. (2016). Imam Khomeini in five fields of political knowledge as a prominent model for today's generation. Tehran: Amir Kabir [In Persian].
-      Ghioumi Isfahani, J. (1963). Sahifat al-Zahra (SA). Qom: Eslami Publications [In Persian].
-      Ghofrani, M., & Ayatollahzadeh Shirazi, M. (1990). Dictionary of Contemporary Terms. Tehran: Amir Kabir Publications [In Persian].
-      Golshani, M. (2000). Science, Religion, and Spirituality on the Eve of the 21st Century. Tehran: Humanities Research Institute [In Persian].
-      Huntington, S. (2013). The Clash of Civilizations. Mojtaba Amiri Trans. Tehran: Ministry of Foreign Affairs Printing and Publications [In Persian].
-      Ibn Khaldun, A. (1980). Muqaddimah Ibn Khaldun. Mohammad Parvin Gonabadi Trans. Tehran: Tarjomeh va Nashr-e Ketab [In Persian].
-      Jamshidi, M. (2015). Religious foundations of civilization from the perspective of Islam. In Collection of Articles from the Conference on Islamic New Civilization (pp. Not specified). Shahed University [In Persian].
-      Javadi Amoli, A. (2001). Humanity's Expectation from Religion. Qom: Esra Publications [In Persian].
-      Javadi Amoli, A. (2008). Philosophy and objectives of the Islamic government. Esra Electronic Journal, (2). https://javadi.esra.ir/fa/w/
[In Persian].
-      Kulayni, M. (2000). Al-Kafi (Vol. 2). Muhammad Baqir Kamareh'i Trans. Tehran: Osvah [In Persian].
-      Levant, N. (2009). Cultural plunder of American women. Ansari, M Trans. In Feminism, the Myth of Women's Freedom Failure (Vol. 3). Center for the Representation of the Supreme Leader in Universities [In Persian].
-      Majlisi, M. (2000). Biography of Lady Fatimah (SA) (Translation of Vol. 43 of Bihar al-Anwar). Muhammad Rouhani Aliabadi Trans. Tehran:  Maham Publications [In Persian].
-      Majlisi, M. (2024). Bihar al-Anwar al-Jami'ah li-Akhbar al-A'immah al-Athar (Vol. 2). Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-Arabi [In Arabic].
-      Mousavi Khomeini, R. (1990). Sahifa-y-e Imam (Vol. X). Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam's Works [In Persian].
-      Mousavi Khomeini, R. (1995). Forty Hadiths. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam's Works [In Persian].
-      Naghibi, A. (2018). Religious democracy and Islamic new civilization. Journal of Fundamental Studies of Islamic New Civilization, 1(2), 114-132. https://nic.shahed.ac.ir/article_787.html [In Persian].
-      Nasr, H. (2004). Islam and the Impasses of Modern Man. Inshallah Rahmati Trans. Tehran: Sohrourdi Research and Publishing Office [In Persian].
-      Peydad, F. (2006). A comparative study of life skills of philosophy and non-philosophy students in humanities faculties [Master's thesis, Shahed University] [In Persian].
-      Rahimian, M., Keshavarz Shokri, A., & Torabi, Y. (2018). Investigating the components of social capital in the statements of the Supreme Leader and its role in the Islamic New Civilization building. Journal of Fundamental Studies of Islamic New Civilization, 1(2): 1-24. doi: 10.22070/nic.2018.782 [In Persian].
-      Rajabzadeh, M., Elahi, S., Hasanzadeh, A., & Mehraeen, M. (2022). Internet of Things in Supply Chain Management: A Systematic Review Using the Paradigm Funnel Approach. Iranian Journal of Information Processing and Management, 37(1), 59-82.
https://iranjournals.nlai.ir/handle/123456789/799027 [In Persian].
-      Sadr, M. (2030). Khilafat al-Insan va Shahadat al-Anbiya. Qom: Besat Foundation [In Arabic].
-      Sarparast Sadat, S. (2021). Perfection of religious democracy in the thought of the leaders of the Islamic Revolution; a civilizational approach. Journal of Fundamental Studies of Islamic New Civilization, 4(1), 145–170.  
https://doi.org/10.22070/nic.2021.14551.1102 [In Persian].
-      Sayyid Radi, A. (2003). Nahj al-Balagha. Muhammad Dashti, Trans. Qom: Imam Ali (AS) Institute [In Persian].
-      Shushtari, N. (2030). Ithbat al-Haqq. Najaf: Ayatollah Marashi Library
[In Arabic].
-      Tabari Amoli, M. (2023). Dala'il al-Imamah (Islamic Studies Dept., Ed). Qom: Besat Foundation [In Arabic].
-      Tabarsi, A. (2024). Al-Ihtijaj 'ala Ahl al-Lijaj. Mashhad: Nashr-e Morteza [In Arabic].
-      Tabarsi, F. (2024). Majma' al-Bayan fi Tafsir al-Qur'an. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-Arabi [In Arabic].
-      Tabataba'i, M. (1995). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an. Muhammad Baqir Mousavi Hamedani Trans. Qom: Society of Seminary Teachers of Qom
[In Persian].
-      Tayyib, A. (1999). Atayeb al-Bayan fi Tafsir al-Qur'an. Tehran: Eslam Publications [In Persian].
-      Tusi, M. (2023). Al-Ghaybah li al-Hujjah. Qom: Dar al-Ma'arif al-Islamiyyah [In Arabic].
-      Velayati, A., et al. (2013). Calendar of the History of Islamic and Iranian Culture and Civilization. Tehran: Amir Kabir [In Persian].
-      Zarrinkoob, A. (1990). Encyclopedia of Islam. Tehran: Amir Kabir
[In Persian].
فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی
دوره 9، شماره 1 - شماره پیاپی 17
فروردین 1405
صفحه 131-160