فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی

فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی

مرجعیت علمی قرآن در جهت‌دهی به مبانی علوم طبیعی (هستی‌شناسی، ارزش‌شناسی، غایت‌شناسی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سید عیسی مسترحمی
دانشیار، گروه قرآن و علم، مجتمع آموزش‌عالی قرآن و حدیث جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران
10.22070/nic.2026.20224.1386
چکیده
دانش‌های بشری در حوزۀ شناخت طبیعت بر مبانی ویژه‌ای استوارند و در مسیر رسیدن به اهدافی که برای خود تعیین کرده‌اند، به ارزش‌ها و قواعدی پایبندند که ارکان آن دانش را تشکیل می‌دهد و در یافته‌ها و کاربردهای علوم طبیعی و به دنبال آن در سعادت بشر تأثیر بسزایی دارد. ازسویی هدایت‌بخشی قرآن کریم در زندگی دنیوی و اخروی مقتضی نقش‌آفرینی در ساحت علوم طبیعی است که مهم‌ترین جلوۀ‌ آن در جهت‌دهی به این دانش‌هاست. این پژوهش با هدف آشکارسازی نقش قرآن در مرجعیت و جهت‌دهی به علوم طبیعی و با بهره‌گیری از روش استنطاق از قرآن کریم کوشیده است تا سؤال‌هایی را که از جهان علم و فعالیت‌های دانشمندان علوم طبیعی دریافت شده است، به این کتاب آسمانی عرضه کند و با توصیف و تحلیل آیات مربوط به آن به پاسخ به این سؤال برسد که قرآن کریم چگونه می‌تواند در مبانی هستی‌شناختی، ارزش‌شناختی و غایت‌شناختی علوم طبیعی مرجعیت و تأثیرگذاری داشته باشد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد قرآن کریم با ارائۀ تصویری مرکب از فیزیک و متافیزیک برای جهان هستی مبانی هستی‌شناختی مورد اتکالی را برای علوم طبیعی ترسیم می‌کند که می‌تواند در جهان‌بینی دانشمندان تأثیرگذار باشد. این کتاب راهنما نظام ارزشی‌ای هماهنگ با واقعیت و سعادت انسان را معرفی می‌کند و می‌کوشد تا آن را جایگزین نظام ارزشی خودساختۀ انسان سازد و با تعیین اهدافی مطلوب که با فلسفۀ آفرینش و توانایی‌های انسان هماهنگ است، علوم را بدان‌سو جهت‌دهی کند تا در خدمت سعادت بشر قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها
قرآن و علم
مرجعیت علمی
مبانی علوم طبیعی
اهداف علوم طبیعی
ارزش‌های علوم طبیعی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Scientific Authority of the Quran in Guiding the Foundations of Natural Sciences (Ontology, Value Theory, Teleology)

نویسنده English

Seyyed Isa Mostarhami
Faculty member and associate professor of the Quran and Science Department,, Al-Mustafa International University, Qom, Islamic Republic of Iran
چکیده English

Purpose: This research aims to reveal the role of the Quran in providing authority and guidance to the natural sciences. By employing a method of interrogating the Holy Quran, it seeks to present questions arising from the scientific community and the work of natural scientists to this divine text. Through the description and analysis of relevant verses, the study attempts to demonstrate how the Holy Quran can serve as an authoritative influence on the ontological, axiological, and teleological foundations of the natural sciences.
Methodology: This research is fundamentally theoretical and employs the library method and logical analysis to draw inferences from the verses of the Quran and their related interpretations. The study is descriptive in nature, method, and approach. In descriptive research, the researcher aims to understand what the subject is and how it manifests, seeking to explore the characteristics of the phenomenon, variable, object, or matter. This research adopts a Quranic approach, utilizing a method of inquiry based on questioning and analysis of the Quran.
Findings: The human sciences, in their pursuit of understanding nature, are founded on specific principles. In striving to achieve their objectives, they adhere to the values and rules that form the pillars of this knowledge. These principles significantly influence the findings and applications of the natural sciences and, consequently, impact human well-being. Moreover, the guidance of the Holy Quran in both worldly and hereafter life is essential for playing a meaningful role in the natural sciences, with its most important contribution being the direction it provides to these sciences.
The orientations of human activities result from individual motivations, which are, in turn, influenced by values, beliefs, and goals. Accordingly, religious values and a practical commitment to them have a direct impact on the research and scientific activities of scholars, shaping their approach to specific knowledge as well as its growth and development. For example, the correct religious beliefs of Muslim scientists regarding the concepts of worldly life and the hereafter, work and effort combined with detachment from materialism, divine destiny, and trust during the Islamic civilization era played a crucial role. By emphasizing these principles, the path of research and investigation in the natural sciences was opened, motivating scholars to expand scientific inquiry and providing the foundation for the flourishing of Islamic civilization. However, in subsequent centuries, the prevalence of incorrect interpretations of asceticism, worldly renunciation, patience, and other related concepts obstructed such research, leading to scientific decline and the deterioration of Islamic civilization. Furthermore, the Holy Quran values certain behaviors that can guide the application of science. For instance, natural science (Ankabut: 20; Yunus: 110) emphasizes the proper use of nature (An’am: 142; Nahl: 10) and the understanding of divine signs (Fussilat: 53) as both valuable and necessary. Additionally, it promotes service to others (Baqarah: 274; Talaq: 7) and the preservation of nature (A’raf: 85). These Quranic values influence science both directly and indirectly. Examples of this influence include the ethical correction of experiments involving animal samples or products, the avoidance of experiments harmful to nature, and the pursuit of knowledge that benefits the public.
Conclusion: The Holy Quran guides the foundations and objectives of the natural sciences in the right direction. By outlining genuine values and inspiring scientists, it encourages the discovery and understanding of natural phenomena. Through the presentation of an effective moral framework, it directs the application of natural sciences and prevents their misuse. In essence, the production and teaching of knowledge, as a voluntary human endeavor, is always purposeful and oriented toward achieving specific goals. It is the scientist's cosmological and epistemological perspectives that shape the aims of their knowledge. Accordingly, one significant influence of religion on science is the impact of religious goals on the setting and direction of scientific objectives. By providing a comprehensive integration of physics and metaphysics concerning the universe, the Holy Quran establishes reliable ontological foundations for the natural sciences that can shape scientists' worldviews. This guide introduces a value system aligned with reality and human well-being, seeking to replace the self-created value systems of humans. By defining desirable goals consistent with the philosophy of creation and human capacities, it directs the sciences to serve human happiness.

کلیدواژه‌ها English

Quran and science
Scientific authority
Foundations of natural sciences
Goals of natural sciences
Values ​​of natural sciences
-      قرآن کریم (1384ش). ترجمۀ گروهی زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی. چاپ دوم. قم: دارالذکر.
-      ابن فارس، احمد (1420ق). معجم مقاییس اللغه. چاپ سوم. بیروت: دارالکتب اسلامیه.
-      ابن منظور، جمال‌الدین محمد (1420 ق). لسان العرب. چاپ سوم. بیروت: دارالفکر للطباعه والنشر.
-      اعتماد، شاپور (1393ش). دیدگاه‌ها و برهان‌ها (مقاله‌هایی در فلسفۀ علم و فلسفۀ ریاضی). چاپ دوم. تهران: مرکز.
-      اینشتین، آلبرت (1398ش). دنیایی که من می‌بینم. چاپ دوم. تهران: امید انقلاب.
-      باربور، ایان (1362ش). علم و دین. ترجمۀ بهاء‌الدین خرمشاهی. تهران: نشر دانشگاهی.
-      بغدادی، ابوبکر الخطیب (1417ق). تاریخ بغداد. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-      بهشتی، محمدحسین (1359ش). شناخت اسلام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-      بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم (1387ش). جنین‌شناسی قرآنی. تهران، دانشگاه مذاهب اسلامی.
-      ترخان، قاسم (1389ش). سطوح سکولار علوم تجربی. فصلنامۀ کتاب نقد، سال دوازدهم، شمارۀ 55-56، ۱۳۱ـ۱۷۷. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1216320
-      تهانوی، محمدعلی بن علی، (1996م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
-      جعفری، یعقوب (1381ش). مسلمانان در بستر تاریخ. چاپ سوم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-      جوادی آملی، عبدالله (1394ش). تسنیم (تفسیر قرآن کریم). قم: مرکز نشر اسراء.
-      جوادی آملی، عبدالله (1395ش). نسیم اندیشه. قم: مرکز نشر اسراء.
-      چالمرز، آلن اف (1381ش). چیستی علم. ترجمۀ سعید زیباکلام. تهران: سمت.
-      حافظ‌نیا، محمدرضا (1391ش). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم‌انسانی. تهران: سمت.
-      حرّ عاملی، محمدحسن (1391ق). وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. چاپ چهارم. بیروت: نشر دارالاحیاء التراث العربی.
-      خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات در بازدید از دانشکدۀ رویان، تیرماه 1386ش.
https://khl.ink/f/3393
-      خداپرستی، فرج‌الله (1385ش). فرهنگ معارف (انگلیسی_فارسی). تهران: نشر فرهنگ معاصر.
-      خراسانی، محمدکاظم (1417ق). کفایة الاصول. چاپ دوم. قم: مؤسسة آل‌البیت (علیهم السلام) لاحیاءالتراث.
-      خرمشاهی، بهاءالدین (1361ش). پوزیتیویسم منطقی. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
-      دهخدا، علی‌اکبر (1377ش). لغت‌نامه. چاپ دوم. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
-      راسل، برتراند (1378ش). جهان‌بینی علمی. تهران: آگاه.
-      راغب اصفهانی، حسین (1426ق). مفردات الفاظ القرآن. چاپ پنجم. قم: ذوی‌القربی.
-      رضایی اصفهانی، محمدعلی (1392 ق). منطق تفسیر (1). قم: زلال کوثر.
-      رضایی اصفهانی، محمدعلی (1398 ق). منطق تفسیر (5). قم: انتشارات المصطفی.
-      رنان، کالین (1366 ش). تاریخ علم کمبریج. ترجمۀ حسن افشار. تهران: مرکز.
-      زیدان، جرجی (1379ش). تاریخ تمدن اسلام. ترجمۀ علی جواهر کلام. تهران: امیرکبیر.
-      ژری ارس، هانری (1379ش). علم شبه علم و علم دروغین. ترجمۀ عباس باقری. تهران: نشر نی.
-      سارتون، جورج (1336ش). تاریخ علم. ترجمۀ احمد آرام. تهران: امیرکبیر.
-      سبحانی، جعفر (۱۳۹۴ش). الایضاحات السنیة لقواعد الفقهیة. قم: مؤسسۀ امام‌صادق(ع).
-      سبزواری، ملاهادی (۱۴۱۷ ق). شرح منظومه، تهران: نشر ناب.
-      سروش، عبدالکریم (1388 ش). تفرج صنع: گفتارهایی در اخلاق و صنعت و علم انسانی. چاپ هشتم. تهران: نشر صراط.
-      شاکر، محمدکاظم (1389ش). مبانی و روش‌های تفسیری. چاپ دوم. قم: نشر المصطفی.
-      صدر، محمدباقر‌ (۱۴۲۱ق). المـدرسة‌ القـرآنیة. قم: مرکز الأبحاث‌ و الدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
-      طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ پنجم. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین.
-      طباطبایی، سیدمحمدحسین (1369 ش). قرآن در اسلام. چاپ دوم. قم: هجرت.
-      فلاورجانی، داود، و پژوهنده، امیر (۱۴۰۱ق). بررسی و تحلیل جایگاه علم طب در قلمرو دین با رویکرد تمدنی. دوفصلنامۀ علمی مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، ۵(1)، ۲۳۷-۲۷۶.
https://doi.org/10.22070/nic.2022.15517.1162
-      گلشنی، مهدی (1364ش). قرآن و علوم طبیعت. تهران: امیرکبیر.
-      گلشنی، مهدی (۱۳۷۷ش). از علم سکولار تا علم دینی. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
-      لرنر، ز (1388ش). فرهنگ آکسفورد. چاپ چهارم. تهران: انتشارات جنگل.
-      مسترحمی، سیدعیسی (1397ش). تفسیر آیات نجومی با تأکید بر پاسخ به شبهات. قم: دفتر نشر معارف.
-      مصباح یزدی، محمدتقی، و متقی‌فر، غلام‌رضا (1379ش). پیش‏نیازهای مدیریت اسلامی. چاپ دوم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی(ره).
-      مصباح یزدی، محمدتقی (1367ش). آموزش فلسفه. قم: سازمان تبلیغات اسلامی.
-      مصباح یزدی، محمدتقی (1376ش). شیوه‏های اسلامی کردن دانشگاه‏ها. مجلۀ معرفت، ۵(20).
https://hawzah.net/fa/Article/View/86845   
-      مصطفوی، حسن (1402ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بی‌جا: نشر مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
-      معین، محمد (1380ش). فرهنگ فارسی. چاپ هجدهم. تهران: امیرکبیر.
-      مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۰ش). القواعد الفقهیه. چاپ سوم. قم: مدرسۀ علی بن ابی‌طالب(ع)،
-      نائس، آرن (1352ش). کارناپ. ترجمۀ منوچهر بزرگمهر. تهران: انتشارات خوارزمی.
-      نورمحمدی، محمدرضا (۱۳۹۸ش). ارزش‌شناسی تصرف در طبیعت درجهت تأسیس تمدن نوین اسلامی از دیدگاه استادمطهری. مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، ۲(۱)، ۱۴۷-۱۷۰.
https://doi.org/10.22070/nic.2019.904
-      هونکه، زیگرید (1370 ش). فرهنگ اسلام در اروپا «خورشید الّله بر فراز مغرب زمین». ترجمۀ مرتضی رهبانی. چاپ سوم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-      وبر، ماکس (1403ش). اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری. ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر. چاپ پنجم. تهران: جامی.
-      یونت، لیزا (۱۳۸۵ش). تاریخ پزشکی. ترجمۀ رضا یاسائی. تهران: ققنوس.
 
-      The Holy Quran, (2005). Group translation under the supervision of Mohammad Ali Rezai Isfahani. second edition. Qom: Dar al-Dhikr
[In Arabic].
-      Baghdadi, Abu Bakr al-Khatib. (1996). History of Baghdad. Beirut: Dar al-Kutb Al-Ilmiyah [In Arabic].
-      Barbour, I. (1983). Science and Religion. translated by Baha’ al-Din Khorramshahi. Tehran: University Press [In Persian].
-      Beheshti, M. H. (1970). Understanding Islam. Tehran: Islamic Culture Publishing House [In Persian].
-      Bi-Azar Shirazi, A. (1988). Quranic Embryology. Tehran, University of Islamic Schools [In Persian].
-      Chalmers, Alan F. (2002). What is Science. translated by Saeed Zibakalam. Tehran: Samt Publishing [In Persian].
-      Davies, P. (1984). Superforce: The search for a Grand Unified Theory of Nature. New York: Simon & Schuster.
-      Davies, P. (1993). The Mind of God. New York: Touchstone.
-      Dawkins, R. (1998). The Blind Watchmaker. New York: W.W. Norton &Co.
-      Dehkhoda, A. A. (1998). Dictionary. 2nd edition. Tehran: University Publishing and Printing Institute [In Persian].
-      Einstein, A. (2019). The World I See. second edition. Tehran: Omide Enghelab [In Persian].
-      Etemad, Sh. (2014). Views and Proofs (Essays in Philosophy of Science and Philosophy of Mathematics). second edition, Tehran: Markaz Publishing
[In Persian].
-      Flavarjani, D., Pajouhandeh, A. (2022). Study and Analysis of the Position of Medicine in the Realm of Religion with a Civilizational Approach, Scientific Bi-Quarterly Journal of Fundamental Studies of Modern Islamic Civilization, 5(1), 237-276. https://doi.org/10.22070/NIC.2022.15517.1162 [In Persian].
-      G. sarton, (1927). Introduction to the History of science Baltimore: carnegie Institution of Washington.
-      Gerry Aras, H. (1999). Pseudo-Science and false science. translated by Abbas Baqeri. Nayy Publishing [In Persian].
-      Golshani, M. (1985). Quran and Natural Sciences. Tehran: AmirKabir
[In Persian].
-      Golshani, M. (1998). From Secular Science to Religious Science. Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies [In Persian].
-      Hafeznia, M. R. (2012). Introduction to Research Methods in the Humanities. Tehran: Samt Publishing [In Persian].
-      Honecke, S. (1991). Islamic Culture in Europe "The Sun of God Above the West". Translated by Morteza Rahbani. third edition. Tehran: Islamic Culture Publishing House [In Persian].
-      Hurr Ameli, M. H. (2012). Shia Tools for Learning Sharia Issues. Fourth Edition. Beirut: Darul Ahyaa Al-Turaht Al-Arabi Publishing [In Arabic].
-      Ibn Faris, A. (1999). Dictionary of Language Standards. third edition. Beirut: Dar al-Kutb Islamiyya [In Arabic].
-      Ibn Manzur, Jamal al-Din Muhammad. (1999). Lisan al-Arab. third edition. Beirut, Lebanon: Dar al-Fikr for Printing and Publishing [In Arabic].
-      Jafari, Y. (2002). Muslims in the Context of History. Third Edition. Tehran: Islamic Culture Publishing House [In Persian].
-      Jaki, S. (1992). The Relevance of Physics. Edinburg: Scottish Academic Press.
-      Javadi Amoli, A. (2015). Tasnim (Interpretation of the Holy Quran). Qom: Israa Publishing Center [In Persian].
-      Javadi Amoli, A. (2016). The Breeze of Thought. Qom: Israa Publishing
[In Persian].
-      Khamenei, S. A. Statements on Visiting the Faculty of Royan. July 2007. https://khl.ink/f/3393 [In Persian].
-      Khodaparasti, F. (2006). Dictionary of Education (English-Persian). Tehran: Contemporary Culture Publications [In Persian].
-      Khorasani, M. K. (1996). Kifayah al-Usul. Second Edition. Qom: Aal al-Bayt (peace be upon him) Foundation for the Revival of Heritage
[In Arabic].
-      Khorramshahi, B. (1982). Logical Positivism. Tehran: Cultural Scientific Publications [In Persian].
-      Le Treut, H., Somerville, R., Cubasch, U., Ding, Y., Mauritzen, C., Mokssit, A., Peterson, T., & Prather, M. (2007). Historical overview of climate change science. Cambridge: Cambridge University Press.
-      Lerner, Z. (2009). Oxford Culture. Press Fourth, Tehran: Jangal Publications [In Persian].
-      Makarem Shirazi, N. (1930). Al-Qawwad al-Fiqhiyyah. third edition. Qom: Ali ibn Abi Talib School (AS) [In Arabic].
-      Misbah Yazdi, M. T. (1988). Teaching Philosophy. Qom: Islamic Propaganda Organization [In Persian].
-      Misbah Yazdi, M. T. (1997). Methods of Islamizing Universities. Marafat Magazine, 20(5), Spring. https://hawzah.net/fa/Article/View/86845
[In Persian].
-      Misbah Yazdi, M. T., Muttaqifar, Gh. R. (2000). Prerequisites of Islamic Management. Second Edition. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute (RA) [In Persian].
-      Moeen, M. (2001). Farhang Farsi. 18th Edition, Tehran: AmirKabir
[In Persian].
-      Mostafavi, H. (1981). Investigation of the Words of the Holy Quran. The Book Center for Translation and Publishing [In Arabic].
-      Mostarhami, S. I. (2018). Interpretation of Astronomical Verses with Emphasis on Answering Doubts. Qom: Maarif Publishing House
[In Persian].
-      Naess, A. (1973). Carnap. Translated by Manouchehr Bozorgmehr. Tehran: Kharazmi Publications [In Persian].
-      Noormohammadi, M. R. (2019). The Value of Possessing Nature in the Establishment of a New Islamic Civilization from the Perspective of Professor Motahari, Fundamental Studies of a New Islamic Civilization, 2(1), 147-170. https://doi.org/10.22070/nic.2019.904 [In Persian].
-      Levy. R. (1967). The Social Structure of Islam. Cambridge: Cambridge.
-      Ragheb Isfahani, H. (1999). Al-Mufradat Al-Fazl Al-Quran. 5th edition. Qom: Dhuli-Al-Qarbi [In Arabic].
-      Renan, C. (1987). Cambridge History of Science. translated by Hasan Afshar. Tehran: Markaz Publications [In Persian].
-      Rezai Isfahani, M. A. (1993). The logic of interpretation (1). Qom: Zalal Kowsar [In Persian].
-      Rezai Isfahani, M A. (1999). The logic of interpretation (5). Qom: Al-Mustafa Publications [In Persian].
-      Russell, B. (1999). Scientific Worldview. Tehran: Aghah [In Persian].
-      Sabzevari, M. H. (1996). Explanation of Manzuma. Tehran: Nab Publishing [In Arabic].
-      Sadr, M. B. (2000). The Quranic School. Qom: Center for Research and Specialized Studies of Martyr Al-Sadr [In Arabic].
-      Sarton, G. (1957). History of Science. translated by Ahmad Aram. Tehran: AmirKabir Publications [In Persian].
-      Shakir, M. K. (2010). Foundations and Methods of Interpretation. 2nd Edition. Qom: Al-Mustafa Publishing [In Persian].
-      Sobhani, J. (2015). Sunni Explanations of Jurisprudential Rules. Qom: Imam Sadiq (AS) Institute [In Arabic].
-      Soroush, A. (2009). The Recreation of Craft: Discourses on Ethics, Craftsmanship, and Human Science. 8th Edition, Sirat Publishing
[In Persian].
-      Tabatabaei, M. H. (1990). Quran in Islam. 2nd edition. Qom: Hijrat
[In Persian].
-      Tabatabai, M. H. (1996). Al-Mizan in the Interpretation of the Quran. 5th edition. Qom: Islamic Publishing House of the Teachers' Association
[In Arabic].
-      Tahanwi, Mohammad Ali bin Ali. (1996). Exploring the Terms of Arts and Sciences. Beirut: Lebanese Publishing House [In Arabic].
-      Tarkhan, Q. (1989). Secular Levels of Experimental Sciences. Quarterly Review of the Book, 12(55-56), 131-177.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1216320 [In Persian].
-      Weber, M. (1967). Protestant Ethics and the Spirit of Capitalism. Translated by Morteza Saqibfar. fifth edition. Tehran: Jami Publications [In Persian].
-      Weinberg, S. (1993). The First Three Minutes; A Modern View of the Origin of the Universe. New York: Basic Books.
-      Yount, L. (2006). Medical History. Translated by Reza Yasai. Tehran: Publications Phoenix [In Persian].
-      Zeidan, G. (1999). History of Islamic Civilization. translated by Ali Jawaher Kalam. Tehran: Amir Kabir Publications [In Persian].
فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی
دوره 9، شماره 1 - شماره پیاپی 17
فروردین 1405
صفحه 253-278