فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی

فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی

بازخوانی جلوه‌های فقاهت تمدنی در آرا و اندیشه‌های علامه محمدتقی جعفری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی محمدیان 1
منصوره ارجمندی فرد 2
1 دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران.
2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22070/nic.2025.19807.1350
چکیده
دانش فقه در عصر حاضر به موفق نبودن در عرضۀ نظام‌های نیاز جامعۀ بشری متهم شده است؛ لکن جستار حاضر با پذیرش ظرفیت چشمگیر اندیشگانی آموزه‌های شرعی و بالاخص فقه پویای امامیه و تأکید بر وجود ظرفیت تمدن‌سازی در تعالیم آن درصدد است از رهگذر تبیین مواضع و آرای علامه محمدتقی جعفری، ضمن پاسخ‌گویی به شبهۀ مزبور، به استخراج مصادیق و جلوه‌های فقه تمدنی از خلال آثار و مکتوبات ایشان، به‌مثابۀ الگویی ممتاز و راهبردی در این زمینه بپردازد. برای نیل به رسالت مذکور، نوشتار حاضر در پژوهشی مسئله‌محور و با اتخاذ رویکرد توصیفی-تحلیلی به استقصا در اندیشه‌های علامه جعفری پرداخته است و جلوه‌های فقه تمدنی را در پنج محور در آرای ایشان شناسایی و بازخوانی کرده است: 1. پاسخ‌گویی به مسائل نوپدید؛ 2. اهتمام به فقه هنر؛ 3. پرداختن به فقه روابط بین‌الملل؛ 4. عطف توجه به مسائل زنان؛ 5. رویکردهای نو و بدیع در فقه کیفری.
کلیدواژه‌ها
آموزه‌های دینی
فقه امامیه
فقه تمدنی
علامه جعفری
موضوعات

عنوان مقاله English

Rereading the Manifestations of Civilizational Jurisprudence in the Opinions and Thoughts of Allamah Mohammad Taqi Jafari

نویسندگان English

Ali Mohammadian 1
Mansoureh Arjomandi Fard 2
1 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Bozorgmehr University of Qaenat, Qaen, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and the Principles of Islamic Law, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

Purpose: This paper aims to identify and extract the manifestations of civilizational jurisprudence in the works and opinions of Allama Professor Muhammad Taqi Jafari. He was a distinguished scholar and an exceptional figure who made remarkable contributions to Islamic knowledge and culture. Although he produced outstanding work and engaged in various branches of Islamic and human sciences, such as philosophy and mysticism, his jurisprudential persona and his exceptional mastery and insight into Islamic legal and jurisprudential issues have been relatively underexplored and insufficiently researched.
Methodology: Based on the majority of research conducted in the field of Islamic sciences, this study is descriptive-analytical in nature. It was developed through consultation of documents and library sources, as well as the opinions and works of Allameh Mohammad Taqi Jafari. Furthermore, since processing and analyzing collected information is considered one of the most important and fundamental aspects of Islamic and religious research, this study has endeavored to extract and accurately categorize the key points of the discussion. Each objective has been systematically and purposefully presented and thoroughly analyzed.
Findings: After the Islamic Revolution, Shia jurisprudence has been integrated into the legislative framework. Consequently, it must fully leverage its capacities in this domain. Navigating this path correctly and strategically often cannot be achieved through individualistic or narrowly focused perspectives. In this context, effectively addressing contemporary demands and the dynamic needs of the present era requires a civilizational approach to jurisprudence. Therefore, jurisprudence should be examined from a civilizational and macro perspective to facilitate the realization and actualization of a progressive civilization that ensures the prosperity and advancement of the Islamic Ummah. Clearly, the initial step toward achieving this desirable state is to employ a sound and methodical ijtihad aligned with the civilizational outlook. Through its application, both the promotion of justice within society and the incorporation of efficiency and modernity can be ensured, enabling jurisprudence to resolve diverse societal issues and meet current needs.
Conclusion: In the present study, the identification and analysis of the manifestations of civilizational jurisprudence in the opinions of Allamah Ustad Mohammad Taqi Jafari, one of the prominent Muslim thinkers of the contemporary era, were undertaken. In response to this inquiry, five major themes were identified and presented as the study’s findings: 1. Proposing new and emerging issues in light of current needs and requirements. An examination of his works reveals that Allamah Jafari is among the thinkers who recognize the necessity of providing new answers through precise scientific analyses. The practical manifestations of such a civilization-building perspectives, which combine religious teachings with dynamism, can be seen in his approach to issues such as the transfer of sperm from a deceased person. 2. Attention to the jurisprudence of art. Recognizing the great importance of art jurisprudence from a civilizational perspective, Allamah Jafari has extensively engaged with this subject. For example, he has conducted detailed discussions on music, adopting a unique approach that seeks to provide a comprehensive understanding of music, including philosophical and psychological perspectives. 3. Engagement with issues of international jurisprudence. Allamah Jafari incorporates these discussions, acknowledging that Islam, as a universal religion, calls for human development and communication across nations. 4. Focus on women's issues. Allamah Jafari asserts that, from a religious standpoint, there is equality in the human dignity and personality of men and women, emphasizing the importance of women's status within religious discourse. 5. Innovation in criminal jurisprudence. Given the special significance of criminal jurisprudence within Islamic law, Allamah Jafari has also contributed innovative perspectives in this field.

کلیدواژه‌ها English

Religious teachings
Imami jurisprudence
civilizational jurisprudence
Allamah Jafari
-      ابن‌ادریس، محمدبن‌منصور (1410). السرائر. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414). لسان العرب. بیروت: دارالفکر.
-      ابن‌خلدون، عبدالرحمن‌بن‌محمد (بی‌تا). مقدمۀ ابن‌خلدون. قاهره: دار نهضة.
-      اردبیلی، احمدبن‌محمد (1403). مجمع الفائدة و البرهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      اعرافی، علیرضا (1398). اجتهاد و تقلید. قم: مؤسسۀ اشراق و عرفان.
-      آشوری، داریوش (1381). تعاریف و مفهوم فرهنگ. تهران: انتشارات آگاه.
-      بحرانى، یوسف‌بن‌احمد (1405). الحدائق الناضرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      بهایی عاملی، محمدبن‌حسین (1410ق). حرمة ذبائح اهل الکتاب. بیروت: مؤسسۀ الاعلمی.
-      تهرانی، محمدحسین (1418). رساله فی الغناء. قم: نشر مرصاد.
-      جعفری، محمدتقی (1383). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-      جعفری، محمدتقی (1417). منابع فقه. تهران: نشر نور.
-      جعفری، محمدتقی (1375). تحلیل و بررسی سکولاریزم. قبسات، ۱(1)، 55-69.
https://qabasat.iict.ac.ir/article_16888.html
-      جعفری، محمدتقی (1371). جایگاه تعقل و تعبد در معارف اسلامی. فصلنامۀ حوزه، شمارۀ 49، 68-95. قابل دسترس در: https://civilica.com/doc/1833531/
-      جعفری، محمدتقی (1390). زیبایی و هنر از دیدگاه اسلام. تهران: مؤسسۀ نشر آثار علامه جعفری.
-      جعفری، محمدتقی (1362). زیبایی‌شناسی(زیبایی از دیدگاه منابع اسلامی). فصلنامۀ هنر، شمارۀ 4، 18-27. https://ensani.ir/fa/article/114311/
-      جعفری، محمدتقی (1363). زیبایی‌شناسی: نگاهی به فلسفۀ هنر از دیدگاه اسلام. فصلنامۀ هنر، شمارۀ 6، 18-37. https://ensani.ir/fa/article/114528/
-      جعفری، محمدتقی (1362). زیبایی‌شناسی: زیبایی از دیدگاه منابع اسلامی. فصلنامۀ هنر، شمارۀ 5، 18-27.
-      جعفری، محمدتقی (1384). شخصیت زن در نگاه علامه جعفری. مطالعات قرآنی نامه جامعه، شمارۀ 14، 38-39. https://ensani.ir/fa/article/70605/
-      جعفری، محمدتقی (1375). مدیریت علمی و ارزشی. فصلنامۀ مصباح، شمارۀ 19، 15-24.
https://ensani.ir/fa/article/262372/
-      جعفری، محمدتقی (1382). موسیقی از دیدگاه فلسفی و روانی. تهران: مؤسسۀ نشر آثار علامه جعفری.
-      جعفری، محمدتقی (1380). هنر و دین از نگاه علامه جعفری. فصلنامۀ هنر دینی، شمارۀ 10، 163-168. https://noo.rs/6ML1W
-      جعفرى، محمدتقی (1419). رسائل فقهی. تهران: مؤسسۀ منشورات کرامت.
-      جوادی آملی، عبدالله (1386). زن در آینۀ جلال و جمال. قم: اسراء.
-      خامنه‌ای، علی (1394). بیانات در جمع دست‌اندرکاران همایش فقه هنر. دسترسی در:
https://khl.ink/f/31937
-      خامنه‌ای، علی (1375). بیانات در جمع زنان شهر ارومیه. دسترسی در: https://khl.ink/f/2812
-      خمینی، روح‌الله (1385). صحیفۀ امام. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-      خوانساری، احمد (1405). جامع المدارک. قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
-      سیدمرتضی، علی‌بن‌حسین (1415). الانتصار. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      شهید اول، محمدبن‌مکی (1419). ذکرى الشیعة. قم: مؤسسۀ آل البیت.
-      صدوق، محمدبن‌علی (1386). علل الشرائع. قم: کتاب‌فروشی داوری.
-      طباطبایی، محمدحسین (1387). المیزان. قم: تبیان.
-      طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1427). مجمع البیان. بیروت: دار المرتضى.
-      طریحی، فخرالدین (1416). مجمع البحرین. تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
-      طوسی، محمد‌بن‌حسن (1400). النهایه. بیروت: دار الکتاب العربی.
-      علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف (1420). تحریر الأحکام الشرعیة. قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).
-      فلاح تفتی، فاطمه (1401). مبانی و قواعد فقهی حاکم بر عقلانیت و همگرایی مسلمانان در تمدن نوین اسلامی. مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دورۀ 5، شمارۀ 2، 155-194.
https://doi.org/10.22070/nic.2023.15288.1131
-      فنایی، ابوالقاسم (1374). جایگاه موضوع‌شناسی در اجتهاد. نقد و نظر، دورۀ 2، شمارۀ 5، 87-99.
https://jpt.isca.ac.ir/article_22863.html
-      قاسملو، یعقوب (1379). فروغ دانایی. قم: نسیم حیات.
-     کارشناس، علی و دیگران (1401). نقد انگارۀ‌ اسلام رحمانی به‌مثابۀ‌ چالش فقه تمدنی با تأکید بر آرای امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری(مدظله‌العالی). مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دورۀ 5، شمارۀ 2، 65-94. https://doi.org/10.22070/nic.2023.16018.1179
-      مجلسى دوم، محمدباقر (1410). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسۀ الطبع و النشر.
-      محقق داماد، مصطفی (1406). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
-      مصطفوی، حسن (1385). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
-      مطهری، مرتضی (1378). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
-      مطهری، مرتضی (1372). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی. مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا.
-      مغنیه، محمدجواد (1424). تفسیر الکاشف. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-      مفید، محمدبن‌محمد (1413). المقنعة. قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید.
-      مکارم شیرازی، ناصر (1386). پیام امیرالمؤمنین. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-      نجفی، محمدحسن (1404). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-      نجفی، محمدحسن (1374). فقه و هنر، فقه (کاوشی نو در فقه). شمارۀ 4، 3-16.
https://jf.isca.ac.ir/article_20282.html
-      واسطی، علی (1399). اجتهاد تمدنی؛ منطق فهم دین در مقیاس تمدن‌سازانه (چیستی، امکان و چگونگی). تحقیقات بنیادین علوم انسانی، دورۀ 6، شمارۀ 2، 7-32.
http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-203-fa.html
-      ولایتی، علی‌اکبر (1382). پویایى فرهنگ و تمدن اسلام و ایران. تهران: مرکز اسناد و خدمات پژوهش.
-      هاشمی شاهرودی، محمود (1426). فرهنگ فقه. قم: مؤسسۀ دایرةالمعارف فقه اسلامی.
 
-      Ibn Idris, M. (1991). Al-Sara’ir. Qom: Office of Islamic Publications
[In Arabic].
-      Ibn Manzur, M. (1993). Lisan al-Arab. Beirut: Dar al-Fikr [In Arabic].
-      Ibn Khaldun, A. (n.d.). Muqaddimah of Ibn Khaldun. Cairo: Dar al-Nahda [In Arabic].
-      Ardabili, A. (1984). Majma’ al-Fa’idah wa al-Burhan. Qom: Office of Islamic Publications [In Arabic].
-      A’rafi, A. (2019). Ijtihad and Taqlid. Qom: Institute of Ishraq and Erfan
[In Persian].
-      Ashouri, D. (2002). Definitions and Concepts of Culture. Tehran: Agah Publications. [In Persian].
-      Bahrani, Y. (1986). Al-Hada’iq al-Nadirah. Qom: Office of Islamic Publications [In Arabic].
-      Bahai Ameli, M. (1991). The Prohibition of the Slaughtering of Ahl al-Kitab's Animals. Beirut: Al-Alami Institute [In Arabic].
-      Tehrani, M. (1999). Risalah fi al-Ghinā. Qom: Marsad Publishing
[In Arabic].
-      Jafari, M. T. (2004). Translation and Interpretation of Nahj al-Balagha. Tehran: Office for Islamic Culture Publications [In Persian].
-      Jafari, M. T. (1998). Sources of Fiqh. Tehran: Noor Publications
[In Persian].
-      Jafari, M. T. (1996). Analysis and Study of Secularism. Qabsat, 1(1), 55-69. https://qabasat.iict.ac.ir/article_16888.html [In Persian]
-      Jafari, M. T. (1992). The Place of Rationality and Religious Commitment in Islamic Knowledge. Hawzah Quarterly, Issue 49, 68-95. 
https://civilica.com/doc/1833531/ [In Persian]
-      Jafari, M. T. (2011). Beauty and Art in the View of Islam. Tehran: Institute for Publishing the Works of Allama Jafari [In Persian].
-      Jafari, M. T. (1983). Aestheticism: Beauty from the Perspective of Islamic Sources. Art Quarterly, Issue 4, 18-27. https://ensani.ir/fa/article/114311/
[In Persian]
-      Jafari, M. T. (1984). Aestheticism: A Look at the Philosophy of Art from an Islamic Perspective. Art Quarterly, Issue 6, 18-37.
https://ensani.ir/fa/article/114528/ [In Persian]
-      Jafari, M. T. (1983). Aestheticism: Beauty from the Perspective of Islamic Sources. Art Quarterly, Issue 5, 18-27 [In Persian].
-      Jafari, M. T. (2005). The Personality of Women in the View of Allama Jafari. Quranic Studies: Society Journal, Issue 14, 38-39.
https://ensani.ir/fa/article/70605/ [In Persian]
-      Jafari, M. T. (1996). Scientific and Ethical Management. Misbah Quarterly, Issue 19, 15-24. https://ensani.ir/fa/article/262372/ [In Persian]
-      Jafari, M. T. (2003). Music from a Philosophical and Psychological Viewpoint. Tehran: Institute for Publishing the Works of Allama Jafari
[In Persian].
-      Jafari, M. T. (2001). Art and Religion from the Perspective of Allama Jafari. Religious Art Quarterly, Issue 10, 163-168. https://noo.rs/6ML1W
[In Persian]
-      Jafari, M. T. (1998). Fiqh Letters. Tehran: Institute of Karamat Publications [In Persian].
-      Javadi Amoli, A. (2007). Women in the Mirror of Majesty and Beauty. Qom: Esra’a Publications [In Persian].
-      Khamenei, A. (2015). Speech to the Organizers of the Islamic Art Fiqh Conference. Available at: https://khl.ink/f/31937 [In Persian].
-      Khamenei, A. (1996). Speech to the Women of Urmia City. Available at: https://khl.ink/f/2812 [In Persian].
-      Khomeini, R. (2006). Sahifah Imam. Tehran: Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works [In Persian].
-      Khansari, E. (1986). Jami’ al-Madarik. Qom: Ismailian Institute [In Arabic].
-      Seyyed Morteza, A. (1996). Al-Intisar. Qom: Office of Islamic Publications [In Arabic].
-      Shahid Awwal, M. (1997). Zikra al-Shi’ah. Qom: Al-Bayt Institute
[In Arabic].
-      Saduq, M. (2007). AlIlal al-Sharai’. Qom: Da’vari Bookstore [In Arabic].
-      Tabatabai, M. (2008). Al-Mizan. Qom: Tabyān Publications [In Arabic].
-      Tabarsi, F. (2009). Majma’ al-Bayan. Beirut: Dar al-Murtada [In Arabic].
-      Torayhi, F. (1997). Majma’ al-Bahrayn. Tehran: Murtazavi Bookstore
[In Arabic].
-      Tusi, M. (2001). Al-Nihayah. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi [In Arabic].
-      Allama Hilli, H. (1999). Tahrir al-Ahkam al-Shar’iyyah. Qom: Imam Sadiq Institute [In Arabic].
-      Fallah Tefri, F. (2002). Foundations and Jurisprudential Rules Governing Rationality and Convergence of Muslims in the New Islamic Civilization. Fundamental Studies of the New Islamic Civilization, Vol. 5, Issue 2, 155-194. https://doi.org/10.22070/nic.2023.15288.1131 [In Persian]
-      Fanaei, E. (1995). The Role of Topicology in Ijtihad. Critique and Opinion, Vol. 2, Issue 5, 87-99. https://jpt.isca.ac.ir/article_22863.html [In Persian]
-      Qasmlou, Y. (2000). The Brilliance of Knowledge. Qom: Nasim Hayat Publications [In Persian].
-      Karshenas, A. & others. (2002). Critique of the Idea of Compassionate Islam as a Challenge to the Jurisprudence of Civilizational Fiqh, Emphasizing the Views of Imam Khomeini (RA) and the Supreme Leader (may Allah protect him). Fundamental Studies of the New Islamic Civilization, Vol. 5, Issue 2, 65-94. https://doi.org/10.22070/nic.2023.16018.1179 [In Persian]
-      Majlisi II, M. (1991). Bihar al-Anwar. Beirut: Institute of Printing and Publishing [In Arabic].
-      Muhaqiq Damad, M. (1999). Qawa’id al-Fiqh. Tehran: Center for the Publication of Islamic Sciences [In Persian].
-      Mustafawi, H. (2006). Al-Tahqiq fi Kalam al-Qur’an al-Karim. Tehran: Center for the Publication of Allama Mustafawi’s Works [In Arabic].
-      Mottahari, M. (1999). Collected Works. Tehran: Sadra Publications
[In Persian].
-      Mottahari, M. (1994). An Introduction to Islamic Worldview. Collected Works. Tehran: Sadra Publications [In Persian].
-      Mughniyyah, M. (2005). Tafsir al-Kashaf. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah [In Arabic].
-      Mufid, M. (1994). Al-Muqni’ah. Qom: Global Congress of Sheikh Mufid’s Millennium [In Arabic].
-      Makarem Shirazi, N. (2007). The Message of Amir al-Mu’minin. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah [In Persian].
-      Najafi, M. (2001). Jawahir al-Kalam. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-Arabi [In Arabic].
-      Najafi, M. (1995). Fiqh and Art, Fiqh (A New Exploration of Fiqh). Issue 4, 3-16. https://jf.isca.ac.ir/article_20282.html [In Persian]
-      vaseti, A. (2020). Civilizational Ijtihad; Logic of Understanding Religion in the Framework of Civilization-building (Essence, Possibility, and Method). Fundamental Human Sciences Research, Vol. 6, Issue 2, 7-32.
http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-203-fa.html [In Persian]
-      Velayati, A. (2003). Dynamics of Islamic and Iranian Culture and Civilization. Tehran: Center for Documents and Research Services
[In Persian].
-      Hashemi Shahroudi, M. (2005). The Culture of Fiqh. Qom: Encyclopedia Institute of Islamic Fiqh [In Persian].