بررسی و نقد اندیشه تمدنی سید قطب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار الهیات و معارف اسلامی، دانشکده‌ی علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، جمهوری اسلامی ایران

2 استادیار علوم قرآن و حدیث، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان، کرمان، جمهوری اسلامی ایران.

چکیده

ایده­ی سید قطب (1906-1966) برای ایجاد جامعه یا تمدن اسلامی با چالش‌هایی همراه است که چیستی آن‌ها، مسئله‌ی این پژوهش را شکل می‌دهد. روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش، مطالعه‌ی اسنادی است و اطلاعات با روش «توصیف و تحلیل» موردبررسی و نقد قرارگرفته‌اند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، اندیشه‌ی تمدنی سید قطب مبتنی بر دو رکن: 1)تقسیم جوامع به اسلامی و جاهلی و انکار وجود جامعه­ی اسلامی بالفعل 2) توسعه‌ی مفهوم توحید به توحید در حاکمیت و تطبیق شریعت است. بر این اساس، او معتقد است تعالی معنوی برای ایجاد جامعه­ی اسلامی کفایت می­کند و ضرورتی برای پیشرفت­های مادی وجود ندارد. اما این دیدگاه‌ با چالش‌های جدی مواجه است. ازجمله: اولاً: جاهلی و غیرمتمدن نامیدن تمام جوامع موجود، خلاف انصاف و حقایق تاریخی است و موجب برخورد و درگیری جوامع با یکدیگر می­شود. ثانیاً: مشروط نمودن توحید به تطبیق شریعت، خلاف آموزه­های پیامبر(ص) و امری بی­سابقه در سنت اسلامی است که سرانجام آن نیز چیزی جز تکفیر و جنگ با تمام مسلمانان و غیرمسلمانان نخواهد بود. ثالثاً: انکار ضرورت پیشرفت­های مادی برای جامعه­ی اسلامی نیز ناشی از تفکر دوگانه­ی او نسبت به تمدن غرب است که از یک سو، به تمدن غرب می­تازد و از سوی دیگر اخذ بی­ضابطه علوم تجربی غربی را مجاز می­داند.  
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Reviewing and Criticizing Civilization Thought of Sayyid Qutb

نویسندگان [English]

  • Hasan Zarnooshe Farahani 1
  • Hamed Mostafavi fard 2
1 Assistant Professor of Theology and Islamic Knowledge, Faculty of Humanities, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, I.R. Iran.
2 Assistant Professor of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Vali-e-Asr University of Rafsanjan, Kerman. I.R. Iran
چکیده [English]

Seyyed Qutb (1966-1906)'s idea to create an Islamic society and civilization is associated with challenges, the nature of whichs is the subject of this research. The method of data collection in this study is a documentary study and the information has been reviewed and critiqued by the method of "description and analysis". Based on the findings of this study, Seyyed Qutb's civilization thought is based on two pillars: 1) the division of societies into Islamic and ignorant and the denial of the existence of an actual Islamic society, and 2) the development of the concept of monotheism to monotheism in the rule and implementation of Sharia. Accordingly, he believes that spiritual excellence is sufficient to create an Islamic society and that there is no need for material progress. But this view faces serious challenges. Including: First: calling all existing societies ignorant and uncivilized is against justice and historical facts and causes conflict. Secondly, making monotheism conditional on the application of the Shari'a is contrary to the teachings of the Prophet (PBUH) and is unprecedented in the Islamic tradition, which in the end will be nothing but takfir and war with all Muslims and non-Muslims.Third: The denial of the necessity of material progress for the Islamic society is also due to his dual thinking towards Western civilization, which on the one hand attacks Western civilization and on the other hand, allows the indiscriminate acceptance of Western experimental sciences.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sayyid Qutb
  • Islamic society
  • Ignorance
  • Governance
  • Takfir
  • ابن خلدون، عبدالرحمن (1352)، مقدمه، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، بنگاه، ترجمه و نشر کتاب.
  • ابوقتاده، عمر محمود عثمان (بی­تا)، الجهاد و الاجتهاد: تأملات فی المنهج، نسخه اینترنتی.
  • ایزوتسو، توشیهیکو (1380)، مفهوم ایمان در کلام اسلامی، ترجمه زهرا پور سینا، تهران، سروش.
  • بارنارد، فردریک م (1373)، نظریه­های فرهنگ و تمدن در عصر جدید، ترجمه‌ محمدسعید حنایی کاشانی، نامه فرهنگ، شماره 14و 15، صص 74-85.
  • باقری، خسرو (1387)، هویت علم دینی: نگاهی معرفت‌شناختی به نسبت دین با علوم انسانی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  • برزگر، ابراهیم (1392)، استعاره‌ صراط و سکولاریسم در اندیشه سیاسی سید قطب، دوفصلنامه علمی پژوهش‌های سیاست اسلامی، شماره 2، صص11-37.
  • بستان، حسین (1384)، گامی به‌سوی علم دینی (1): ساختار علم تجربی و امکان علم دینی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • بهنساوی، سالم (1392)، نقد و بررسی اندیشه تکفیر، ترجمه سالم افسری، تهران، احسان.
  • پارسانیا، حمید و ایمان عرفان منش (1391)، روش‌شناسی بنیادین معرفت اجتماعی سید قطب، فصلنامه علمی‌ نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شماره 2، صص 63-92.
  • پژوهشکده حوزه و دانشگاه (1378)، حوزه و دانشگاه، قم، واحد چاپ و نشر پژوهشکده.
  • پهلوان، چنگیز (1388)، فرهنگ و تمدن، تهران، نی.
  • پیشوایی، محمدهادی (1398)، رویکرد نوسلفی و از بین بردن ظرفیت تمدنی فقه سیاسی اهل سنت، دوفصلنامه علمی مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دوره 2، شماره 2، صص 151-178.
  • تافلر، الوین و هایدی تافلر (1374)، به سوی تمدن جدید: تفکر سیاسی در موج سوم، ترجمه محمدرضا جعفری، تهران، سیمرغ.
  • توینبی، آرنولد (1376)، بررسی تاریخ تمدن، ترجمه محمدحسین آریا، تهران، امیرکبیر.
  • جعفری، محمدتقی (1390)، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار علامه جعفری.
  • جوادی آملی، عبدالله (1387)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، قم، نشر اسراء.
  • حسنی، سید حمیدرضا، مهدی علی­پور، سید محمدتقی موحد ابطحی (1387)، علم دینی؛ دیدگاه­ها و ملاحظات، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • خسروپناه، عبدالحسین (1379)، کلام جدید، قم، مرکز مطالعات و پژوهش‌های حوزه علمیه قم.
  • الخطیب، معتز (2009)، سید قطب و التکفیر أزمة أفکار أم مشکلة قراء، قاهره، مکتبة مدبولی.
  • راسل، برتراند (بی‌تا)، علم و مذهب، ترجمه رضا مشایخی، تهران، کتابفروشی دهخدا.
  • رفعت، سید احمد (1991)، النبی المسلح، لندن، ریاض الریس للکتب و النشر.
  • سوروکین، پی تیریم (1377)، نظریه­های جامعه­شناسی و فلسفه­های نوین تاریخ، ترجمه اسدالله نوروزی، رشت، حق‌شناس.
  • سوزنچی، حسین (1387)، جایگاه روش در علم (تاملی انتقادی در باب ماهیت علم در فرهنگ جدید)، فصلنامه علمی راهبرد فرهنگ، شماره 4، صص79-98.
  • سیاوشی، کرم (1389)، ارزش دانش‌های کهن و نوین غیرمسلمانان در اندیشه سید قطب، ماهنامه علمی معرفت، شماره 156، صص 101-118.
  • سیدرضی، محمد بن حسین (1414)، نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم، هجرت.
  • شریعتی، علی (1370)، مجموعه آثار (جلد 11)، تهران، قلم.
  • طبری، محمد بن جریر (1412)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة.
  • عباس­نژاد، محسن (1388)، پیشرفت علم، مشهد، بنیاد پژوهش­های قرآنی حوزه و دانشگاه.
  • عزام، عبدالله (بی­تا)، عملاق الفکر الاسلامی: شهید سید قطب، پاکستان، مرکز شهید عزام الاعلامی.
  • عسگری خانقاه، اصغر و محمد شریف کمالی (1378)، انسان­شناسی عمومی، تهران، سمت.
  • غزالی، ابو حامد (بی­تا)، المستصفی من علم الاصول، بیروت، دار صادر.
  • قطب، سید (2006)، السلام العالمی و الاسلام، قاهره، دار الشروق.
  • قطب، سید (1425)، فی ظلال القرآن، بیروت، دار الشروق.
  • قطب، سید (1979)، معالم فی الطریق، بیروت، دار الشروق.
  • کپل، ژیل (1371)، پیامبر و فرعون، ترجمه حمید احمدی، تهران، کیهان.
  • گلشنی، مهدی (1394)، از علم سکولار تا علم دینی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • گلشنی، مهدی (1385)، علم و دین و معنویت در آستانه قرن بیست و یکم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • مطهری، مرتضی (1385)، مجموعه آثار، تهران، صدرا.
  • مظاهری، ابوذر و محمد هادی پیشوایی (1398)، تلقی غلط از جاهلیت در نوسلفیه و نقش آن در عدم فهم تمدن اسلامی، دو فصلنامه علمی مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دوره 2، شماره 1، صص 211-238.
  • ملازاده، رضا و حمید ایماندار (1396)، بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر، فصلنامه علمی تحقیقات کلامی، شماره 16، صص 115-132.
  • منذری، حافظ عبدالعظیم (1389)، مختصر صحیح مسلم، تحقیق محمد ناصر‌الدین الالبانی، کویت، وزارت اوقاف و امور اسلامی.
  • مهدی­نژاد، سید رضا و سید علیرضا واسعی (1397)، درآمدی انتقادی بر دیدگاه سید قطب درباره جوامع متمدن و غیر متمدن، دوفصلنامه علمی تاریخ و فرهنگ، شماره 101، صص 65-83.
  • ویل دورانت، ویلیام جیمز (1372)، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران، انقلاب اسلامی.
  • هانتینگتون، ساموئل (1378)، برخورد تمدن­ها و بازسازی نظم جهانی، ترجمه محمدعلی رفیعی، تهران، دفتر پژوهش­های فرهنگی.
  • یوکیجی، فوکوتساوا (1379)، نظریه تمدن، ترجمه چنگیز پهلوان، تهران، گیو.
  • Ibn Khaldun, Abd al-Rahman (1973), Introduction, translated by Mohammad Parvin Gonabadi, Tehran, company, translation and publication of book.
  • Abu Qatada, Omar Mahmud Uthman (nd), Jihad and Ijtihad: Reflections on the Methodology, online version.
  • Izutsu, Toshihiko (2001), The Concept of Faith in Islamic Theology, translated by Zahra Pour Sina, Tehran, Soroush.
  • Bernard, Frederick M. (1994), Theories of Culture and Civilization in the New Age, translated by Mohammad Saeed Hanaei Kashani, Letter of Culture, No. 14 and 15, pp. 74-85.
  • Bagheri, Khosrow (2008), The Identity of Religious Science: An Epistemological View of the Relationship between Religion and the Humanities, Tehran, Ministry of Culture and Islamic Guidance.
  • Barzegar, Ebrahim (2013), The Metaphor of Sira and Secularism in the Political Thought of Seyyed Qutb, Bi-Quarterly Journal of Islamic Policy Research, No. 2, pp. 11-37.
  • Bostan, Hossein (2005), A Step Towards Religious Science (1): The Structure of Experimental Science and the Possibility of Religious Science, Qom, Seminary and University Research Institute.
  • Behnsavi, Salem (2013), Critique of the Thought of Takfir, translated by Salem Afsari, Tehran, Ehsan.
  • Parsania, Hamid and Iman Erfan Manesh (2012), The Basic Methodology of Social Knowledge of Seyyed Qutb, Quarterly Journal of Social Theories of Muslim Thinkers, No. 2, pp. 63-92.
  • Seminary and University Research Institute (1999), Seminary and University, Qom, Publishing Unit of the Research Institute.
  • Pahlavan, Genghis (2009), Culture and Civilization, Tehran, Ney.
  • Pishvaei, Mohammad Hadi (2019), The neo-Salafi approach and the elimination of the civilization capacity of Sunni political jurisprudence, Bi-Quarterly Journal of Fundamental Studies of the New Islamic Civilization, Volume 2, Number 2, pp. 151-178.
  • Toffler, Alvin and Heidi Toffler (1995), Towards a New Civilization: Political Thought in the Third Wave, translated by Mohammad Reza Jafari, Tehran, Simorgh.
  • Twinby, Arnold (1997), A Study of the History of Civilization, translated by Mohammad Hossein Aria, Tehran, Amirkabir.
  • Jafari, Mohammad Taghi (2011), translation and interpretation of Nahj al-Balagheh, Tehran, Institute for Organizing and Publishing the Works of Allameh Jafari.
  • Javadi Amoli, Abdullah (2008), The status of reason in the geometry of religious knowledge, Qom, Esraa Publishing.
  • Hassani, Seyed Hamidreza, Mehdi Alipour, Seyed Mohammad Taghi Movahed Abtahi (2008), religious science; Perspectives and Considerations, Qom, Research Center and University.
  • Khosropanah, Abdolhossein (2000), Kalam Jadid, Qom, Qom Seminary Studies and Research Center.
  • Al-Khatib, Mu'taz (2009), Sayyid Qutb and al-Takfir, the examination of thoughts or the problem of reading, Cairo, Madbouli School.
  • Russell, Bertrand (nd), Science and Religion, translated by Reza Mashayekhi, Tehran, Dehkhoda Bookstore.
  • Rifat, Sayyid Ahmad (1991), The Prophet of the Armed, London, Riyadh Al-Ris for books and publishing.
  • Sorokin, Pi Tirim (1998), Sociological Theories and Modern Philosophies of History, translated by Assadollah Norouzi, Rasht, Haghshenas.
  • Suzanchi, Hossein (2008), The place of method in science (critical reflection on the nature of science in modern culture), Journal of Cultural Strategy, No. 4, pp. 79-98.
  • Siavashi, Karam (2010), The value of old and new knowledge of non-Muslims in the thought of Seyyed Qutb, Scientific Monthly of Knowledge, No. 156, pp. 101-118.
  • Sayyid Razi, Muhammad ibn Husayn (1414 AH), Nahj al-Balaghah, research of Subhi Saleh, Qom, Hijrat.
  • Shariati, Ali (1991), Collection of Works (Volume 11), Tehran, Pen.
  • Tabari, Muhammad ibn Jarir (1412 AH), Jame 'al-Bayan fi Tafsir al-Quran, Beirut, Dar al-Ma'rifah.
  • Abbasnejad, Mohsen (2009), Progress of Science, Mashhad, Quranic Research Foundation of the seminary and university.
  • Azzam, Abdullah (nd), Amlaq al-Fikr al-Islami: Martyr Sayyid Qutb, Pakistan, Martyr Azzam al-Alami Center.
  • Asgari Khaneghah, Asghar and Mohammad Sharif Kamali (1999), General Anthropology, Tehran, Samat.
  • Al-Ghazali, Abu Hamed (nd), Mustasfi Min Alam al-Osul, Beirut, Dar Sader.
  • Qutb, Sayyid (2006), Peace of the World and Islam, Cairo, Dar al-Shorouk.
  • Qutb, Sayyid (1425 AH), Fi Zalal Al-Quran, Beirut, Dar Al-Shorouk.
  • Qutb, Sayyid (1979), Ma'alem fi al-Tariq, Beirut, Dar al-Shorouk.
  • Kapel, Jill (1992), Prophet and Pharaoh, translated by Hamid Ahmadi, Tehran, Kayhan.
  • Golshani, Mehdi (2015), From Secular Science to Religious Science, Tehran, Institute of Humanities and Cultural Studies.
  • Golshani, Mehdi (2006), Science, Religion and Spirituality on the Threshold of the 21st Century, Tehran, Institute of Humanities and Cultural Studies.
  • Motahari, Morteza (2006), Collection of works, Tehran, Sadra.
  • Mazaheri, Abuzar and Mohammad Hadi Pishvaei (2019), Misconception of ignorance in Noselfieh and its role in not understanding Islamic civilization, two scientific journals of fundamental studies of modern Islamic civilization, Volume 2, Number 1, pp. 211-238.
  • Mollazadeh, Reza and Hamid Imandar (2017), A Comparative Study of the Theological Principles of Sayyid Qutb and Salafism in the Issues of Monotheism and Takfir, Scientific Quarterly of Theological Research, No. 16, pp. 115-132.
  • Monzari, Hafiz Abdul Azim (2010), Summary of Sahih Muslim, research by Mohammad Naser al-Din al-Albani, Kuwait, Ministry of Endowments and Islamic Affairs.
  • Mahdi Nejad, Seyyed Reza and Seyyed Alireza Vasei (2018), A Critical Introduction to Seyyed Qutb's Perspective on Civilized and Non-Civilized Societies, Bi-Quarterly Journal of History and Culture, No. 101, pp. 65-83.
  • Will Durant, William James (1993), History of Civilization, translated by Ahmad Aram, Tehran, Islamic Revolution.
  • Huntington, Samuel (1999), The Clash of Civilizations and the Reconstruction of the World Order, translated by Mohammad Ali Rafiei, Tehran, Cultural Research Office.
  • Yukiji, Fukutsawa (2000), Theory of Civilization, translated by Genghis Pahlavan, Tehran, Gio.