بررسی و تحلیل جایگاه علم طب در قلمرو دین با رویکرد تمدنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای فلسفه دین موسسۀ امام خمینی (ره)، استاد حوزۀ علمیه قزوین

2 دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه دین موسسه ی آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره

چکیده

موضوع علم دینی در سال‌های اخیر رونق فراوانی در محافل علمی یافته و برجسته شدن بحث تمدن نوین ‌اسلامی، مسئلۀ امکان اسلامی سازی علوم را در جایگاه ویژه‌ای قرار داده  است. در همین راستا و به‌خصوص با همه‌گیری بیماری کرونا، بحث طب اسلامی مطرح شد و مناقشاتی میان موافقان و مخالفان برانگیخت. پرسش این است که منظور از طب اسلامی چیست و آیا علمی با عنوان طب اسلامی قابلیت تحقق دارد؟ موافقان با استناد به روایات فراوان پزشکی بر تحقق طب اسلامی تأکید می‌کنند و مخالفان با توجیه یا خدشه در روایات واردشده در حوزۀ طب و محدود دانستن قلمرو دین یا با تأکید بر بُعد تجربی این علم، امکان تحقق طب اسلامی را نفی می‌کنند. در این مقاله ضمن تبیین دیدگاه‌های مختلف در این باب، با روش توصیفی- تحلیلی تلاش می‌شود تا با ارائۀ تعریفی منظومه‌ای- تمدنی از دین و با ارائۀ شواهدی در موارد تأثیر مبانی و پیش‌فرض‌ها در طب مدرن، دربارۀ امکان تحقق علم طب با صبغۀ دینی و توحیدی داوری گردد.
 
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Study and analysis of the position of medicine in the realm of religion with a approach of civilization

نویسندگان [English]

  • Davud fazel falavarjani 1
  • Amir pajuhandeh 2
1 Doctor of Philosophy of Religion, Imam Khomeini Institute, Professor of Qazvin Theological Seminary.
2 Master student of philosophy of religion, Imam Khomeini Educational and Research Institute
چکیده [English]

The subject of religious science has flourished in recent years in scientific circles, and the discussion of the new Islamic civilization has highlighted the possibility of Islamization of sciences in a special place. In this regard, and especially with the Corona epidemic, the issue of Islamic medicine was raised and provoked controversy between proponents and opponents. The question is what is the meaning of Islamic medicine and can a science called Islamic medicine be realized? On the basis of numerous medical narrations, the proponents emphasize the realization of Islamic medicine, and the opponents deny the possibility of the realization of Islamic medicine by justifying or distorting the narrations in the field of medicine and limiting the realm of religion, or by emphasizing the empirical dimension of this science.In this article, while explaining the different views on this topic with the library-analytical method, an attempt is made to provide a systemic-civilizational definition of religion, and then evidence will be provided on the influence of principles and presuppositions in modern medicine to judge the possibility of realizing the science of medicine with a religious and divine nature.
 
 
 
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Modern medicine
  • traditional medicine
  • religious civilization
  • positivism
  • unificationism
  • holism
  • قرآن کریم
  • ابن ابى الحدید، عبدالحمید بن هبة الله ‏(1404 ق)‏، شرح نهج البلاغة لابن أبى الحدید، ج20، چ اول، مصحح: محمد ابوالفضل‏ ابراهیم، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
  • ابن هندو، على بن حسین (1368ش)، مفتاح الطب و منهاج الطلاب، چ اول، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامى دانشگاه مک گیل.
  • ابن‌اخوه، محمد بن محمد (1360)، آیین شهرداری، تهران، علمی فرهنگی.
  • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (2005)، القانون فی‌الطب، ج2، چ اول، بیروت، دارالاحیاء.
  • ابو حاتم رازى، احمد بن حمدان بن احمد (1381)، أعلام النبوة، ج دوم، تهران، مؤسسه حکمت و فلسفه‏.
  • امام خمینی (1389)، ‏‏صحیفه امام:‏‏ مجموعه آثار امام خمینی ‏‏(س)‏‏، ج8‏، چ 5، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ‏‏(س)‏.
  • امام خمینی (1392)، ترجمه ‏‏تحریرالوسیله‏‏ ‏‏امام خمینی‏‏ (س)، ج 1، چ چهارم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ‏‏(س)‏.
  • باربور، ایان (1392)، دین و علم، مترجم: پیروز فطورچی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
  • برت، ادوین آرتور (1368)، مبانی مابعدالطبیعی علوم نوین، مترجم: عبدالکریم سروش، تهران، علمی فرهنگی.
  • پاپکین، ریچارد (1375)، متافیزیک و فلسفه معاصر، مترجم: سید جلال‌الدین مجتبوی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی.
  • تبریزیان، عباس (2006)، دراسه فی طب الرسول المصطفی، ج2 [العلاج العام]، بیروت، داراالاثر.
  • تونز، چارلز (1385)، منطق‌ها و ابهام در علم و دین؛ در علم و الاهیات، ترجمۀ ابوالفضل حقیری، تهران، دانش و اندیشه معاصر.
  • جالینوس، رازى، محمد بن زکریا (بی‌تا)، رسالتان فی الطب من جالینوس و الرازی، ج1، چ اول، تهران، دانشگاه علوم پزشکى ایران.
  • جوادی آملی، عبدالله (1385)، سروش هدایت، ج3، قم، اسراء.
  • جوادی آملی، عبدالله (1386)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، چ دوم، قم، اسراء.
  • جوادی آملی، عبدالله (1388)، اسلام و محیط زیست، چ پنجم، قم، اسراء.
  • چلونگر، محمدعلی و محمدباقر خزائیلی (1396)، تاریخ علم در تمدن اسلامی، قم، پژوهشگاه.
  • حافظ‌نیا، محمدرضا (1377)، مقدمه‌ای بر روش تحقیق علوم انسانی، تهران، سمت.
  • حسنی، حمیدرضا و مهدی علی‌پور (1387)، علم دینی دیدگاه‌ها و ملاحظات، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • حداد عادل، غلامعلی (1356)، دفاع از طب سنتی، تهران، دانشگاه صنعتی آریامهر.
  • حق‌جوی، شقایق و دیگران (1387)، نقش علوم انسانی در تحول پارادایمی طب، در: وضعیت علوم انسانی معاصر در ایران، به اهتمام مظفر نامدار، ج1، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی.
  • حلبی، علی‌اصغر (1360)، گزیده‌ی متن رسائل اخوان‌الصفا و خلان‌الوفا، تهران، زوار.
  • خسروپناه، عبدالحسین، پاییز (1381)، کلام جـدید، چ دوم، قم، مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگى حوزه‌ی علمیه.
  • خندان، علی‌اصغر (1388)، درآمدی بر علوم انسانی اسلامی، تهران، دانشگاه امام صادق.
  • رازی، ابوبکر محمد بن زکریا (1343)، بهداشت غذایی، ترجمه عبدالعلی علوی، تهران، تابان.
  • رهاوى، اسحق بن على (1387)، أدب الطبیب، ج1، چ اول، تهران، دانشگاه علوم پزشکى ایران.
  • سروش، عبدالکریم (1377)، دین اقلی و اکثری، ماهنامه کیان، ش41.
  • صدوق (1413 ق)، من لا یحضره الفقیه، ج 4، چ دوم، قم‏، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
  • صدوق (1414ق)، الاعتقادات الامامیه، چ دوم، قم، کنگره شیخ مفید.
  • فاضل فلاورجانی، داود (1396)، نقش پیش‌فرضهای دینی در علوم طبیعی، رساله دکتری موسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی.
  • فیض، ابوالحسن (1374)، آیین پزشکان مسلمان، مشهد، آستان قدس.
  • قبادیانی‏، ناصر خسرو (1363ش)، جامع الحکمتین، چ دوم، تهران، کتابخانه طهورى‏.
  • کاپلستون، فردریک (1380)، تاریخ فلسفه، ترجمه غلامرضا اعوانی، تهران، سروش.
  • کرباسی‌زاده، امین (1391)، از طبابت راویان تا درایت حکیمان، حدیث حوزه، شماره 4، صص158-168.
  • گلشنی، مهدی (1377)، از علم دینی تا علم سکولار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • گلشنی، مهدی (1380)، تحلیلی از دیدگاه‌های فلسفی فیزیکدانان معاصر، تهران، فرزان روز.
  • محقق، مهدی (1378)، الدراسه التحلیلیه لکتاب الطب الروحانی للطبیب الفیلسوف محمدبن زکریا الرازی، تهران، دانشگاه تهران.
  • محمدی ملایری، محمد (1374)، فرهنگ ایران پیش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی، تهران، انتشارات طوس.
  • مصباح یزدی، محمدتقی (1392)، رابطه علم و دین، قم، موسسه امام خمینی.
  • مصلح، علی‌اصغر (1384)، تمهیدی برای فهم انسان در فلسفه‌ی معاصر در: رهیافت‌های فکری- فلسفی معاصر در غرب، به اهتمام حسین کلباسی اشتری، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی.
  • مطهری، مرتضی (1365)، تکامل اجتماعی انسان، چ دوم، تهران، صدرا.
  • مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1414)، تصحیح اعتقادات الامامیه، چ اول، بیروت، دارالمفید.
  • ولف، هنریک.ر و دیگران (1380)، درآمدی بر فلسفه‌ی طب، ترجمه‌ی‌ همایون مصلحی، تهران، طرح نو.
  • Singh, T.D and Ravi Gomatam, eds., Synthesis of Science and Religion, Bombay, The Bhaktivedanta Institute, 1987.
  • The Holy Quran
  • Ibn Abi Al-Hadid, Abdul Hamid Ibn Hiba Allah (1404 AH), Explanation of the Nahj Albalagha by Ibn Abi Al-Hadid, vol. 20, vol. 20, First edition, edited by: Mohammad Abolfazl Ibrahim, Qom, Ayatollah Al-Marashi Al-Najafi Library.
  • Ibn Hindu, Ali Ibn Hussein (1989), The Key to Medicine and the Curriculum of Students, Vol. I, Tehran, McGill University Institute of Islamic Studies.
  • Ibn Akhwa, Mohammad Ibn Mohammad (1360), Municipal Rite, Tehran, Scientific and Cultural.
  • Ibn Sina, Hussein Ibn Abdullah (2005), Al-Qanun Fi al-Tib, vol. 2, first edition, Beirut, Dar al-Ahya.
  • Abu Hatem Razi, Ahmad Ibn Hamdan Ibn Ahmad (1381), A'lam al-Nabawah, Volume II, Tehran, Institute of Wisdom and Philosophy.
  • Imam Khomeini (2010), Imam Sahifa: Collection of works of Imam Khomeini (PBUH), vol. 8, ch. 5, Tehran, Institute for Organizing and Publishing the Works of Imam Khomeini (PBUH).
  • Imam Khomeini (2013), translated of Tahrir al-Wasileh (PBUH), Vol. 1, No. 4, Tehran, Institute for Organizing and Publishing the Works of Imam Khomeini (PBUH).
  • Barbour, Ian (2013), Religion and Science, Translator: Pirooz Fatourchi, Tehran, Institute of Culture and Thought.
  • Bert, Edwin Arthur (1989), Metaphysical Principles of Modern Science, Translator: Abdolkarim Soroush, Tehran, Cultural Science.
  • Popkin, Richard (1375), Metaphysics and Contemporary Philosophy, Translator: Seyed Jalaluddin Mojtaba, Tehran, Institute of Humanities.
  • Tabrizian, Abbas (2006), Studies in the Medicine of the Prophet Mustafa, vol.2, [General Treatment], Beirut, Dar Al-Athar.
  • Tunes, Charles (2006), Regions and Ambiguity in Science and Religion; In Science and Theology, translated by Abolfazl Haghiri, Tehran, Contemporary Knowledge and Thought.
  • Galen, Razi, Mohammad Ibn Zakaria (Bita), Your Treatises on Medicine by Galen and Razi, Vol. 1, Ch. 1, Tehran, Iran University of Medical Sciences.
  • Javadi Amoli, Abdullah (2006), Soroush Hedayat, vol. 3, Qom, Esraa.
  • Javadi Amoli, Abdullah (2007), The status of reason in the geometry of religious knowledge, Ch II, Qom, Esra.
  • Javadi Amoli, Abdullah (2009), Islam and the Environment, Ch 5, Qom, Esra.
  • Chelongar, Mohammad Ali and Mohammad Baqer Khazaeli (1396), History of Science in Islamic Civilization, Qom, Research Institute.
  • Hafeznia, Mohammad Reza (1998), Introduction to Humanities Research Method, Tehran, Samat.
  • Hassani, Hamidreza and Mehdi Alipour (2008), Religious Science, Perspectives and Considerations, Qom, Research Institute and University.
  • Haddad Adel, Gholam Ali (1977), Defense of Traditional Medicine, Tehran, Aria Mehr University of Technology.
  • Haghjavi, Shaghayegh and others (2008), The role of humanities in the paradigm shift of medicine, in: The situation of contemporary humanities in Iran, by Mozaffar Namdar, Vol. 1, Tehran, Institute of Humanities.
  • Halabi, Ali Asghar (1360), excerpts from the text of the letters of the Brotherhood of Al-Safa and Khalan Al-Wafa, Tehran, Zavar.
  • Khosropanah, Abdolhossein, Payez (2002), Kalam Jadid, Ch II, Qom, Center for Cultural Studies and Research of the seminary.
  • Khandan, Ali Asghar (2009), Introduction to Islamic Humanities, Tehran, Imam Sadegh University.
  • Razi, Abu Bakr Mohammad Ibn Zakaria (1343), Food Hygiene, translated by Abdul Ali Alavi, Tehran, Taban.
  • Rahawi, Ishaq Ibn Ali (2008), Adab al-Tabib, vol. 1, p. 1, Tehran, Iran University of Medical Sciences.
  • Soroush, Abdolkarim (1377), Minority and majority religion, Kian monthly, p.41.
  • Saduq (1413 AH), From La Yahdhra al-Faqih, vol. 4, ch. II, Qom, Islamic Publications Office affiliated with the Society of Teachers of Qom Seminary.
  • Saduq (1414 AH), Imamate Beliefs, Ch II, Qom, Sheikh Mufid Congress.
  • Fazel Falavarjani, Davood (1396), The role of religious presuppositions in natural sciences, doctoral dissertation of Imam Khomeini Educational-Research Institute.
  • Feyz, Abolhassan (1374), The Religion of Muslim Physicians, Mashhad, Astan Quds.
  • Ghobadiani, Nasser Khosrow (1363), Jame Al-Hikmatin, Ch II, Tehran, Tahoori Library.
  • Copleston, Frederick (2001), History of Philosophy, translated by Gholamreza Avani, Tehran, Soroush.
  • Karbasizadeh, Amin (2012), From the Medicine of Narrators to the Wisdom of the Wise, Hadith Hozeh, No. 4, pp. 158-168.
  • Golshani, Mehdi (1998), From Religious Science to Secular Science, Tehran, Institute of Humanities and Cultural Studies.
  • Golshani, Mehdi (2001), An Analysis of the Philosophical Perspectives of Contemporary Physicists, Tehran, Farzan Rooz.
  • Mohaghegh, Mehdi (1378), Analytical course for the book of spiritual medicine for the physician Mohammad Ibn Zakaria Al-Razi, Tehran, University of Tehran.
  • Mohammadi Malayeri, Mohammad (1374), Pre-Islamic Iranian culture and its effects on Islamic civilization and Arabic literature, Tehran, Toos Publications.
  • Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2013), The relationship between science and religion, Qom, Imam Khomeini Institute.
  • Mosleh, Ali Asghar (2005), A Preparation for Understanding Man in Contemporary Philosophy in: Contemporary Intellectual-Philosophical Approaches in the West, by Hossein Kalbasi Ashtari, Tehran, Institute of Humanities.
  • Motahari, Morteza (1365), Human Social Development, Ch II, Tehran, Sadra.
  • Mufid, Muhammad ibn Muhammad ibn Nu'man (1414), Correction of the beliefs of the Imams, Ch. I, Beirut, Dar al-Mufid.
  • Wolf, Henrik.R and others (2001), An Introduction to the Philosophy of Medicine, translated by Homayoun Moslehi, Tehran, New Design.
  • Singh, T.D and Ravi Gomatam, eds., Synthesis of Science and Religion, Bombay, The Bhaktivedanta Institute, 1987.