فقه و تمدن‌سازی؛ از امتناع تا امکان بررسی مبانی و نتایج سه رویکرد کلان در تبیین نسبت فقه و تمدن‌سازی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه شیراز

2 دانشیار بخش علوم قرآن و فقه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شیراز

3 استادیار گروه اندیشه و مطالعات فرهنگی دانشکده فرهنگی و اجتماعی دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

چکیده

بحث تمدن‌سازی اسلامی ازجمله موضوعات مهم مطرح‌شده در مجامع علمی و دینی پس ‌از پیروزی انقلاب اسلامی است که با بیانیۀ گام دوم انقلاب اسلامی وارد عرصۀ جدیدی شده است. پرسش اصلی این مقاله چیستی اقسام رویکردها در تبیین نسبت فقه با تمدن‌سازی و امکان‌سنجی نقش‌آفرینی فقه در ساحت تمدنی بر‌اساس آن است. این پژوهش به روش توصیفی‌تحلیلی صورت پذیرفته و روش‌ رویکردهای متفاوت در تبیین نسبت فقه و تمدن‌سازی اسلامی را واکاوی کرده است؛ از یک سو رویکرد فقه فردی قرار دارد که تمدن‌سازی را عرصۀ عقل جمعی می‌داند و نقش فقه را به تنظیم‌گری اخلاقی فرو‌می‌کاهد و از‌سوی‌دیگر رویکرد روشنفکری دینی است. دو روشنفکر اصلی که می‌توان آن‌ها را نمایندۀ سرشناس مخالفان ورود فقه به عرصۀ تمدن‌سازی دانست، عبدالکریم سروش و محمد مجتهدی شبستری هستند. این دو تحت‌تأثیر مبانی خود خصوصاً نظریۀ قبض و بسط تئوریک شریعت و هرمنوتیک، قائل به عدم‌ نقش‌آفرینی فقه در فرایند تمدن‌سازی هستند. در مقابل این دو نگاه، رویکرد فقه سرپرستی قرار دارد. محمدمهدی میرباقری نمونه‌ای از معتقدان به آن است که با توجه به مبانی خود چون دین حداکثری و فقه جامع، قائل به نقش‌آفرینی فقه در عرصۀ تمدن‌سازی است. براساس این رویکرد، فقه از ظرفیت و استعداد بسیاری برای نقش‌آفرینی در تمدن‌سازی برخوردار است. البته رسیدن به این مهم نیازمند تحول عمیقی در فقه و تفقه دینی است؛ تحولی که شمولیت فقه و تفقه را گسترش دهد و فقه را از سرپرستی نظام افعال مکلفین به سرپرستی جامعۀ در حال تغییر ارتقا دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Jurisprudence and Civilization-Building: From Impossibility to Possibility; An Analysis of the Foundations and Outcomes of Three Macro-Approaches to the Relationship between Fiqh and Islamic Civilization-Building

نویسندگان [English]

  • seyyed Ahmad Reza Mousavi 1
  • Mojtaba Javidi 2
  • Ali Khalili 3
1 MA. in Jurisprudence and foundations of Islamic Law, Shiraz University
2 Associate Prof. Department of Quran sciences and jurisprudence, Shiraz University, Shiraz, Iran
3 Assistant Professor of the Department of Thought and Cultural Studies of Imam Hossein University
چکیده [English]

Purpose: This article analyzes three dominant macro-approaches to conceptualizing the relationship between Islamic jurisprudence (fiqh) and the project of building a "New Islamic Civilization" (Tamaddun-e Jadid-e Islami). Its primary objectives are to:

Identify and categorize the fundamental perspectives on fiqh's role in civilizational development.
Examine the epistemological, theological, and jurisprudential foundations underpinning each approach.
Assess the implications of each approach for fiqh's capacity to contribute to civilizational formation.

Evaluate the feasibility and potential of fiqh playing a central role in the Islamic civilization-building project, particularly in the context of post-revolutionary Iran and the "Second Phase of the Revolution" discourse.

Methodology: The research employs a descriptive-analytical method. Data collection was conducted through library research, involving:

Direct engagement with the primary texts and statements of key thinkers representing each approach: Abdolkarim Soroush and Mohammad Mojtahed Shabestri (Religious Intellectualism), Seyed Mohammad Mahdi Mirbaqiri (Guardianship Fiqh).
Analysis of secondary sources and scholarly critiques characterizing the "Individual Fiqh" approach, prevalent among traditional jurists pre-revolution.
Comparative analysis of the arguments, foundations, and conclusions of the three approaches regarding fiqh's scope, authority, and civilizational potential.

Findings: The study identifies and analyzes three distinct approaches:

Individual Fiqh Approach: This view confines fiqh to regulating the individual believer's actions, focusing on personal matters. Its foundations include individual-centricity, issue-specific rulings, lack of a systemic/societal vision, and delegation of civilizational domains - such as politics, economics- to human reason. Consequently, fiqh is seen as civilization-averse, lacking the theoretical tools for societal design, relegated to a supervisory regulatory role within existing or other civilizations.
Religious Intellectualism Approach (Soroush & Shabestri): This approach fundamentally denies fiqh's capacity for civilization-building or planning.

Soroush bases this on: Restricted Fiqh (fiqh-e aqallī), Separation of Reason and Religion (civilization-building is a rational, worldly affair outside religion's core salvific purpose), and Theoretical Contraction and Expansion of Religious Knowledge (qabz wa bast-e teorik-e shari‘at). He concludes fiqh is incapable of planning, merely follows society, and leads towards societal secularization.
Shabestri bases this on: Hermeneutics (understanding is historically conditioned), Islam as Supervision, not Guardianship (religion provides ethical values, not governance systems), Historical (not Juristic) Interpretation (social rulings are context-bound to 7th-century Arabia), and Questioning the Qur'an's Divine Utterance Status. He concludes a Muslim society needs a rational (not fiqh-based) government, fiqh is incapable of civilization-building, this task belongs to modern sciences, and traditional fiqh is largely obsolete for contemporary governance.

Guardianship Fiqh Approach (Mirbaqiri): This approach posits fiqh as the essential framework for civilizational design and leadership. Its foundations are: Cosmic Struggle between Truth and Falsehood, Maximalist Religion (dīn-e haddāksarī), Comprehensive Fiqh (fiqh-e jāmi‘ - encompassing ethics, knowledge systems, and social structures), and Islam as Governance (establishing divine sovereignty is central). The key outcome is the theory of "Guardianship Fiqh" (fiqh-e sarparastī): Fiqh must evolve beyond individual acts or even systemic design to actively manage societal transformation towards Islamic goals (e.g., tawhid, justice). It requires shifting focus to "society in transition" as its subject. This necessitates both the authority of fiqh and the authority of the Jurist-Guardian (leadership) (wilāyat al-faqīh) for implementation.

Conclusion: The feasibility of fiqh's role in Islamic civilization-building hinges critically on the adopted approach.

The Individual Fiqh approach inherently lacks the vision and tools for civilizational construction, limiting fiqh to personal matters within existing frameworks.
The Religious Intellectualism approach, through its foundational critiques (hermeneutics, reason/religion separation, historical relativism, questioning revelation), explicitly negates any substantive role for fiqh in societal planning or civilization-building, advocating secular governance models.
Conversely, the Guardianship Fiqh approach, grounded in maximalist religion, the necessity of divine sovereignty, and a dynamic view of societal transformation, argues for fiqh's central and active role. It demands a profound transformation within fiqh itself – expanding its scope beyond individual acts to society in flux, integrating ethics and knowledge systems, adopting a systemic and forward-looking vision, and recognizing the indispensable role of the Jurist-Guardian (wali faqīh) in leading this civilizational project. While acknowledging the current limitations of individual fiqh, this approach asserts its inherent potential, contingent upon this necessary evolution, to guide the construction of the New Islamic Civilization in direct confrontation with dominant materialist civilizations.

The debate between these approaches represents a fundamental discursive struggle shaping the future trajectory of Islamic societies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Civilization-Building
  • New Islamic Civilization
  • Jurisprudence (Fiqh)
  • Individual Fiqh (Fiqh-e Fardī)
  • Guardianship Fiqh (Fiqh-e Sarparastī)
  • Religious Intellectualism (Rawshanfikri-ye Dīnī)

مراجع

  • قرآن کریم
  • آشوری، حسین، تاجیک، ابوالفضل، و محمدی، مهدی (1۴00). جایگاه فقه در تمدن‌سازی اسلامی از دیدگاه امام خمینی‌(ره)، دو فصلنامۀ علمی مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی، 1‌(2)، ۱۱-۳۰. https://ensani.ir/fa/article/513637
  • بیگدلی، عطاءالله (139۶). تمدن‌شناسی (درآمدی بر ظهور و افول تمدن‌ها و وضعیت تمدنی انقلاب اسلامی)، تهران: انتشارات بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع).
  • تساوایوکیچی، فوکو (1379). نظریۀ تمدن. ترجمۀ چنگیز پهلوان. تهران: گیو.
  • جان‌احمدی، فاطمه (139۵). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.
  • جوهری، ابونصر اسماعیل‌بن‌حماد (1۴07ه.ق). الصحاح‌ تاج اللغه و صحاح العربیه. ویرایش چهارم. بیروت: دارالعلم للملایین.
  • خاتمی، سید‌احمد، دهقان، محمدحسن، و مقیسه، رضا (1۴01). نقش نرم‌افزاری ولایت فقیه و فقه حکومتی در ایجاد تمدن نوین اسلامی، گفتمان تمدنی انقلاب اسلامی، 2‌(3)‌، ۵۲-۷۳.

https://ensani.ir/fa/article/513653

  • حمیدی، مهدی (139۵). ضوابط و گسترۀ تغییر احکام در رویکرد حکومتی به فقه، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد در فقه و مبانی حقوق اسلامی. دانشگاه شیراز.
  • خامنه‌ای، سید‌علی (31/۶/1370). بیانات در آغاز درس خارج فقه.
  • خامنه‌ای، سید‌علی (30/11/1370). بیانات در جمع علما و مدرسان و فضلای حوزۀ علمیۀ قم در خجسته‌سالروز میلاد حضرت مهدی(عج).
  • خامنه‌ای، سید‌علی (13/2/137۶). بیانات در دیدار با روحانیان و مبلّغان اعزامی در آستانۀ ماه محرّم‌الحرام.
  • خامنه‌ای، سید‌علی (1۴/3/137۶). بیانات در اجتماع با‌شکوه زائران مرقد مطهر حضرت امام خمینی(ره).
  • خامنه‌ای، سید‌علی (31/۴/1391). بیانات در محفل انس با قرآن اول رمضان المبارک ۱۴۳۳.
  • خامنه‌ای، سید‌علی (31/2/1393). بیانات در دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین(ع).
  • خامنه‌ای، سید‌علی (2/8/1۴00). بیانات در دیدار با میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام.
  • خسروپناه، عبدالحسین (1383). کلام جدید. ویرایش سوم. نسخۀ الکترونیکی. قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزۀ علمیه.
  • خمینی، سید‌روح‌الله (1۴21ه.ق). البیع. ج2. ویرایش‌1. تهران: موسسۀ تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(ره).
  • دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. ج‌3. تهران: دانشگاه تهران.
  • راغب الاصفهانی، ابوالقاسم الحسین‌بن‌محمد (1۴12ه.ق). المفردات فی غریب القرآن. ویرایش‌1. بیروت: دارالقلم.
  • رجبی، علی‌اصغر (ویراستاران) (1398). تمدن نوین اسلامی، چالش‌ها و راهبردها. ویرایش‌1. قم: معارف.
  • سروش، عبدالکریم (138۵). بسط تجربۀ نبوی. ویرایش‌1. تهران: انتشارات صراط.
  • سروش، عبدالکریم (137۵). تحلیل مفهوم حکومت دینی. کیان، ۶‌(32)، 1-13.

https://ensani.ir/fa/article/22793

  • سروش، عبدالکریم (137۶). تفسیر متین متن. کیان، 7‌(38)، 1-9.

https://ensani.ir/fa/article/25171

  • سروش، عبدالکریم (1373). قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریۀ تکامل معرفت دینی. ویرایش‌3. تهران: انتشارات صراط.
  • سروش، عبدالکریم (1370). قبض و بسط در میزان نقد و بحث. کیان، 1‌(2)، ۵-13.

https://ensani.ir/fa/article/20881

  • سروش، عبدالکریم، مجتهد شبستری، محمد، منتظری، حسینعلی، عدالت‌نژاد، سعید، و احمد، عابدینی (1382). اندر باب اجتهاد: دربارۀ کارآمدی فقه اسلامی در دنیای امروز. ویرایش‌1. تهران: انتشارات طرح نو.
  • سعدی، حسین‌علی (139۴). فقه و تمدن‌سازی (ولایت فقیه و مدینۀ انتظار)، فصلنامۀ مشرق موعود، س۹، ش3۴، ۲۳-۳۷‌. https://ensani.ir/fa/article/353244
  • شهید ثانی، زین‌العابدین‌بن‌علی (1۴1۶ق). تمهیدالقواعد. قم: دفتر تبلیغات حوزۀ علمیۀ قم.
  • صدر، محمدباقر (137۴). روند آیندۀ اجتهاد. فقه اهل‌بیت، 1، 33-۴2.

https://ensani.ir/fa/article/74391

  • صدرالدین شیرازی، محمد‌بن‌ابراهیم (1383). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه. ج1. تهران: بنیاد حکمت اسلامی.
  • گروه نویسندگان، به کوشش سعید ضیائی‌فر (1391ب). درآمدی بر رویکرد حکومتی به فقه. چ۱. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  • مجتهد ‌شبستری، محمد (1379). ایمان و آزادی. ویرایش‌۵. تهران: طرح نو.
  • مجتهد ‌شبستری، محمد (1381). هرمنوتیک، کتاب و سنت. ویرایش‌۵. تهران: طرح نو.
  • مجتهد ‌شبستری، محمد (139۶). نقد بنیادهای فقه و کلام، منتشر‌شده در سایت ایشان به نشانی:

www.mohammadmojtahedshabestari.com

  • مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم. (1383). درآمدی بر آزاداندیشی و نظریه‌پردازی در علوم دینی (دفتر اول، مجموعه‌سخنرانی). قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم.
  • مشکانی سبزواری، عباسعلی و الویری، محسن. (1390). درآمدی بر سنجش ظرفیت‌های تمدن‌سازی فقه، فصلنامۀ تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، س۱، ش3، ص‌۱۴۵-۱۸۲.

https://tarikh.maaref.ac.ir/article-1-1195-fa.html

  • مشکانی سبزواری، عباس‌علی و سعادتی، ابوالفضل. (1392). فقه حکومتی، نرم‌افزار توسعۀ انقلاب اسلامی. نشریۀ مطالعات انقلاب اسلامی، س۱۰، ش32، ۹۷-۱۱۸.

https://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-1160-fa.html

  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (139۶). جستاری در مبانی نظری ولایت فقیه. ویرایش‌3. قم: تمدن نوین اسلامی.
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1398). درآمدی بر رویکردهای فقه حکومتی. ویرایش2. قم: تمدن نوین اسلامی.
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1399). حکمت حکومت. ج۲. ویرایش‌2. قم: تمدن نوین اسلامی.
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1۴00). بینش تمدنی، منظومۀ اعتقادات اجتماعی. ویرایش‌۴. قم: کتاب فردا.
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1389). ولایت فقیه یا ولایت حکیم. ماهنامۀ سوره، ۴8‌(۴9)، 1۶9-17۵. https://ensani.ir/fa/article/240931
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1397). سخنرانی در نشست هم‌اندیشی فقه حکومتی، 21مرداد‌1397.
  • میرمحمدی، سیدجمال‌الدین (1399). نقش فقه در تمدن‌سازی اسلامی. نشریۀ تمدن اسلامی و دین‌پژوهی، ۱۳۶-۱۵۲. https://ensani.ir/fa/article/460155
  •  
  • The Holy Quran
  • Ashouri, H., Tajik, A., & Mohammadi, M. (2021). The Position of Jurisprudence in Islamic Civilization-building from the Perspective of Imam Khomeini (RA). Biannual Scientific Journal of Political Studies of the New Islamic Civilization, 1(2), 11-30. https://ensani.ir/fa/article/513637

[In Persian].

  • Bigdeli, A. (2017). Civilization Studies: An Introduction to the Rise and Fall of Civilizations and the Civilizational Status of the Islamic Revolution. Tehran: Basij Student Publications of Imam Sadiq University (AS)

[In Persian].

  • Tsavayokichi, F. (2000). Theory of Civilization(C. Pahlavan, Trans.). Tehran: Giu. (Original work published in Japanese) [In Persian].
  • Jana-Ahmadi, F. (2016). History of Islamic Culture and Civilization. Qom: Daftar Nashr-e Ma’arif [In Persian].
  • Al-Jawhari, I. H. (1987). Al-Sihah Taj al-Lughah wa Sihah al-Arabiyyah(4th ed.). Beirut: Dar al-Ilm lil-Malayin [In Persian].
  • Khatami, S. A., Dehghan, M. H., & Maghiseh, R. (2022). The Software Role of the Guardianship of the Jurist and Governmental Jurisprudence in the Formation of the New Islamic Civilization. Discourse of the Islamic Revolution Civilization, 2(3), 52-73. https://ensani.ir/fa/article/513653

[In Persian].

  • Hamidi, M. (2016). Standards and Scope of Changes in Rulings in the Governmental Approach to Jurisprudence (Master’s thesis). Shiraz University [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (1991, September 22). Speech at the beginning of the advanced jurisprudence course [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (1991, February 19). Speech at the gathering of scholars and teachers of Qom Seminary [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (1997, May 3). Speech at the meeting with clerics and preachers before Muharram [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (1997, June 4). Speech at the gathering of pilgrims at Imam Khomeini’s shrine [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (2012, July 21). Speech at the Quranic gathering on the first night of Ramadan [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (2014, May 22). Speech at Imam Hossein Officer University [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (2021, October 24). Speech at the meeting with participants of the Islamic Unity Conference [In Persian].
  • Khosropanah, A. (2004). Modern Theology(3rd ed.). Qom: Center for Cultural Studies and Research of Hawza [In Persian].
  • Khomeini, R. (2000). Al-Bay’(Vol. 2). Tehran: Imam Khomeini Institute

[In Persian].

  • Dehkhoda, A. (1998). Dictionary(Vol. 3). Tehran: University of Tehran

[In Persian].

  • Al-Raghib al-Isfahani, H. M. (1992). Al-Mufradat fi Gharib al-Quran. Beirut: Dar al-Qalam [In Persian].
  • Rajabi, A. A. (Ed.). (2019). New Islamic Civilization: Challenges and strategies. Qom: Ma’arif [In Persian].
  • Soroush, A. (2006). The Expansion of Prophetic Experience. Tehran: Serat [In Persian].
  • Soroush, A. (1996). Analysis of the Concept of Religious Government. Kiyan, 6(32), 1-13. https://ensani.ir/fa/article/22793

[In Persian].

  • Soroush, A. (1997). A Solid Interpretation of the Text. Kiyan, 7(38), 1-9. https://ensani.ir/fa/article/25171 [In Persian].
  • Soroush, A. (1994). Theoretical Contraction and Expansion of Sharia: A Theory of the Evolution of Religious Knowledge (3rd ed.). Tehran: Serat

[In Persian].

  • Soroush, A. (1991). Contraction and Expansion Under Critique. Kiyan, 1(2), 5-13. https://ensani.ir/fa/article/20881 [In Persian].
  • Soroush, A., Mojtahed Shabestari, M., Montazeri, H., Edalatnejad, S., & Ahmadi, A. (2003). On Ijtihad: The Efficacy of Islamic Jurisprudence in the Modern World. Tehran: Tarh-e No [In Persian].
  • Saadi, H. A. (2015). Jurisprudence and Civilization-building. *Mashreq-e Mow’ud Quarterly, 9*(34), 23-37. https://ensani.ir/fa/article/353244/

[In Persian].

  • Al-Shahid al-Thani, Z. A. (1995). Tamhid al-Qawa’id. Qom: Islamic Propagation Office [In Persian].
  • Sadr, M. B. (1995). The Future of Ijtihad. *Fiqh Ahl al-Bayt, 1*, 33-42. https://ensani.ir/fa/article/74391 [In Persian].
  • Sadr al-Din Shirazi, M. I. (2004). Al-Hikma al-Muta’aliya fi al-Asfar al-Arba’a(Vol. 1). Tehran: Islamic Wisdom Foundation [In Persian].
  • Authors’ Group. (2012). An Introduction to the Governmental Approach to Jurisprudence. Qom: Islamic Sciences and Culture Academy [In Persian].
  • Mojtahed Shabestari, M. (2000). Faith and Freedom(5th ed.). Tehran: Tarh-e No [In Persian].
  • Mojtahed Shabestari, M. (2002). Hermeneutics, the Book, and Tradition(5th ed.). Tehran: Tarh-e No [In Persian].
  • Mojtahed Shabestari, M. (2017). Critique of the Foundations of Jurisprudence and Theology.

Retrieved from http://www.mohammadmojtahedshabestari.com  [In Persian].

  • Qom Seminary Management Center. (2004). An Introduction to Free-thinking and Theorizing in Religious Sciences. Qom: Qom Seminary Publications [In Persian].
  • Mashkani Sabzevari, A., & Alviri, M. (2011). An Introduction to Assessing the Civilization-building Capacities of Jurisprudence. Quarterly Journal of Islamic History, Culture, and Civilization, 1(3), 145-182.

https://tarikh.maaref.ac.ir/article-1-1195-fa.html [In Persian].

  • Mashkani Sabzevari, A., & Saadati, A. (2013). Governmental Jurisprudence: The Software for the Development of the Islamic Revolution. Journal of Islamic Revolution Studies, 10(32), 97-118.

https://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-1160-fa.html [In Persian].

  • Mirbagheri, S. M. M. (2017). An Inquiry into the Theoretical Foundations of the Guardianship of the Jurist(3rd ed.). Qom: New Islamic Civilization

[In Persian].

  • Mirbagheri, S. M. M. (2019). An Introduction to Approaches to Governmental Jurisprudence(2nd ed.). Qom: New Islamic Civilization

[In Persian].

  • Mirbagheri, S. M. M. (2020). Wisdom of Governance(2 vols., 2nd ed.). Qom: New Islamic Civilization [In Persian].
  • Mirbagheri, S. M. M. (2021). Civilizational Insight: The System of Social Beliefs(4th ed.). Qom: Ketab-e Farda [In Persian].
  • Mirbagheri, S. M. M. (2010). Guardianship of the Jurist or Guardianship of the Sage. Soureh Monthly, 48(49), 169-175.

https://ensani.ir/fa/article/240931 [In Persian].

  • Mirbagheri, S. M. M. (2018). Speech at the governmental jurisprudence conference. August 12, 2018 [In Persian].
  • Mirmohammadi, S. J. (2020). The Role of Jurisprudence in Islamic Civilization-building. *Journal of Islamic Civilization and Religious Studies, 136-152*. https://ensani.ir/fa/article/460155 [In Persian].

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار